#10

In Den Haag liggen de mapjes voor de coalitieonderhandelingen al klaar

In de weken voor de Tweede Kamerverkiezingen blogt Aukje van Roessel over de campagne, die in deze tijden van corona goeddeels digitaal zal zijn. Aflevering 10: In de startblokken

Menig kiezer is nog aan het zweven, maar op het Binnenhof wordt al hard gewerkt aan en nagedacht over wat er na woensdag komt: het formeren van een kabinet. Zelfs ik kreeg daarover een telefoontje, van het team rondom Kamervoorzitter Khadija Arib. Of De Groene Amsterdammer genoeg heeft aan één toegangspas voor de persconferenties van de verkenner, informateur en formateur, en voor de doorstep van de deelnemende partijen aan de coalitiebesprekingen wanneer deze de Stadhouderskamer aan het Binnenhof verlaten. Achterliggende reden voor dat telefoontje: als gevolg van de coronamaatregelen is er dit jaar maar plaats voor een beperkt aantal journalisten.

Utrecht © ANP/ROBIN VAN LONKHUIJSEN

Dat laatste is voor het bureau van de Kamervoorzitter een hoop extra geregel, maar natuurlijk niet waarover het gaat als de uitslag van de verkiezingen eenmaal bekend is. Dan is meteen de vraag: welke coalities zijn mogelijk gezien de zetelverdeling, welke voorkeuren zullen er op tafel komen te liggen. Vroeger gingen de lijsttrekkers daarvoor naar de koningin, waarna die een informateur aanwees die aan de slag ging met een breed geformuleerde opdracht. Maar sinds 2012 ligt de kabinetsformatie geheel bij de Tweede Kamer zelf. De koning wordt alleen nog geïnformeerd. Willem Alexander, koning sinds 2013, is dan ook nooit als ‘spelverdeler’ betrokken geweest bij de formatie, zoals zijn moeder dat wel was.

Vooruit kijkend naar de fase na de verkiezingen liet CDA-lijsttrekker Wopke Hoekstra zich dit weekeinde ontvallen dat zijn voorkeur voor een nieuwe coalitie uitgaat naar de oude coalitie, de huidige van VVD, CDA, D66, ChristenUnie. In die voorkeur zit de hoop verscholen dat het CDA na de VVD en de PVV de derde partij in zetelaantal blijft. Dat die vier partijen meer dan 75 zetels halen. Én dat die vier partijen elkaar kunnen vinden op een tweetal niet onbelangrijk dossiers. Het eerste gaat stikstof, veestapel, klimaat. Het tweede over onderwerpen als euthanasie, voltooid leven-pil en abortus. Aan al deze randvoorwaarden zou wel eens niet kunnen worden voldaan.

En dan heb ik het nog niet over de mogelijke tweede man die Hoekstra zou willen meenemen naar de coalitiebesprekingen. Wordt dat Pieter Omtzigt, dan zijn er gesprekspartners die daarvan niet gecharmeerd zullen zijn. Om het maar even netjes te zeggen. Waarbij de andere partijen dan vooral wijzen naar VVD-leider Mark Rutte, hij zou het daar volgens hen moeilijk mee hebben. Vanwege Omtzigts rol in de Kinderopvangtoeslagenaffaire.

Maar misschien komt Hoekstra met zijn CDA wel helemaal niet als derde partij uit de stembus. Stel dat D66 het CDA voorbij gaat in zetelaantal. Dan dient zich voor de zeer waarschijnlijke winnaar, de VVD, een ander probleem aan. Aan welke andere coalitiepartners geeft D66 dan de voorkeur? En welke zijn dan aannemelijk gezien de benodigde zetelaantallen om een meerderheid in de Kamer te hebben?

Stel de VVD zou dan in een kabinet met D66, PvdA, GroenLinks en SP verzeild raken? We weten na tien jaar hoe wendbaar Rutte is, maar dit zou wel eens te veel links van het goede kunnen zijn voor hem. Maar, zo hoor je op het Binnenhof, zo’n coalitie zou ook voor D66 zelf wel eens te links kunnen zijn, waardoor de sociaal-liberalen binnen die coalitie als het ware in de richting van de VVD worden geduwd. Omdat er dan behalve de VVD niet een andere conservatieve, rechtste partij, in het kabinet zit, waar D66 dan links zou kunnen afsteken.

De meeste kiezers moeten nog naar het stemlokaal, maar op de ministeries én bij de politieke partijen liggen de mapjes voor de coalitieonderhandelingen al klaar. Wat zijn de pijnpunten in het zorgdossier, het klimaat, wonen, mobiliteit, arbeid en inkomen? Wat wil de partij zelf, wat willen de anderen, wat kost het? De hamvraag: zijn er rode lijnen, waar een partij zeker niet overheen wil?

Maar eerst moet er zo snel mogelijk na de stembusuitslag een verkenner komen om te onderzoeken welke coalities mogelijk zijn. Meestal is die verkenner een voormalig politicus van de kleur van de grootste partij, hoogstwaarschijnlijk dus een VVD’er. Sinds de koning buitenspel is gezet, zijn er twee verkenners geweest: Henk Kamp en Edith Schippers, beiden VVD. Dus zoemen hun namen ook nu weer rond op het Binnenhof, maar met meteen daar achteraan voor ieder van hen een reden waarom juist zij het níet worden: Kamp is te rechts om een coalitie te kunnen verkennen waarin het klimaat een grote rol zou moeten spelen, en bij Schippers doemt de vraag op of ze een eventuele mislukking op haar conto wil krijgen. Maar wie dan wel? De namen die verder rondzweven op het Binnenhof, lijken eveneens niet aannemelijk.

Voor de kiezer die nog zweeft, een advies: land in het stemhokje, zet een rood kruisje en voel je vrij daarna meteen weer op te vliegen en verder te zweven. Maar dan wel dit: ‘loop’ niet weg voor de gevolgen van je keuze.