© ANP / AP Photo / Eugene Hoshiko

Hideki Matsuyama schreef geschiedenis toen hij in april als eerste Japanner het prestigieuze Amerikaanse golftoernooi The Masters won. Hij werd daarna onthaald als een volksheld in Tokio. En onlangs nog benam de turnster Simone Biles – ‘the queen of gymnastics’ – iedereen de adem tijdens de US Classics. Als eerste vrouw voerde ze de supersprong ‘de Joertsjenko’ dubbel gehoekt uit, alsof het een fluitje van een cent was. Of de wereld opnieuw getuige kan zijn van dergelijke sportieve hoogstandjes tijdens de Olympische Spelen in Tokio, die op 23 juli moeten beginnen, is nog de vraag. De druk op de Japanse regering om het evenement af te blazen wordt steeds groter.

Het toenemende aantal coronabesmettingen in het land, de lage vaccinatiegraad (nog geen vijf procent van de bevolking heeft een prik gekregen) en de noodtoestand in Tokio en acht andere prefecturen doen alle alarmbellen rinkelen.

Potentiële gevaren voor de volksgezondheid zijn altijd al een obsessie van de Japanners geweest. Ook toen er nog geen sprake was van een epidemie droegen ze te pas en te onpas mondkapjes op straat en in het openbaar vervoer. En ook al in het pre-coronatijdperk werden alle reizigers uit bepaalde risicogebieden bij aankomst op Japanse luchthavens verplicht gecontroleerd op koorts en andere ziekteverschijnselen. Wie een naar kuchje had, kon rechtsomkeert maken.

Toen Covid-19 begin vorig jaar aan een onstuitbare opmars begon en het Internationaal Olympisch Comité (IOC) in maart 2020 besloot de Spelen uit te stellen tot de epidemie voorbij zou zijn, slaakten de Japanners een zucht van verlichting. Het land telde toen slechts 865 covidpatiënten; wereldwijd waren dat er 385 duizend. Nu is er sprake van 750 duizend besmettingen in Japan (de teller loopt nog) en wereldwijd zijn het er inmiddels 19 miljoen. Amerika heeft zijn negatieve reisadvies voor Japan inmiddels verhoogd naar niveau vier, waarbij reizen naar het land expliciet wordt afgeraden.

De epidemie is allesbehalve op zijn retour en het draagvlak onder de Japanse bevolking voor de Spelen is tot een dieptepunt gedaald; bijna tachtig procent is nu tegen. ‘Wij vinden dat het IOC en het Japans Olympisch Comité ze weer moeten uitstellen, desnoods naar 2024’, zegt Té Tamiguchi, die in Tokio woont met haar gezin. De stad telt 14 miljoen inwoners en behoort tot de meest dichtbevolkte gebieden ter wereld.

‘Wij geloven niet in de maatregelen van de overheid’, zegt Tamiguchi. ‘De noodtoestand werd al eerder afgekondigd en iedereen volgde toen braaf alle veiligheidsvoorschriften, want daar zijn Japanners heel goed in. Maar de autoriteiten ondernamen verder geen enkele actie en nu zijn we weer terug bij af. We zijn weinig gemotiveerd om ons weer aan allerlei beperkende maatregelen te houden, zoals niet meer samenkomen en afstand houden.’

Restaurants en bars moeten om acht uur ’s avonds dicht, de consumptie van alcohol is daar verboden. De middenstand lijdt zwaar onder de situatie, aldus Tamiguchi. Als de Spelen straks wel een ‘superspreader event’ blijken te zijn en de noodtoestand veel langer van kracht blijft, zullen er nog meer winkels en restaurants failliet gaan. ‘De regering zegde financiële steun toe, maar komt die belofte al vanaf januari niet meer na.’ Het vaccinatieprogramma moet soelaas bieden, maar is een ramp. ‘Ik heb op een app gekeken wanneer ik aan de beurt ben. Dat is waarschijnlijk pas na oktober’. Aanvankelijk keurden de Japanse autoriteiten alleen het Pfizer-vaccin goed. Pas nu worden er in allerijl ook andere vaccins toegestaan.

Na decennia van economische stagnatie, een vernietigende tsunami en de kernramp in Fukushima, werd het land jarenlang in rouw gedompeld. De Olympische Spelen in Tokio zouden het symbool zijn van de ‘comeback’ en veerkracht van Japan. Het moest een absoluut hoogtepunt voor de Japanners worden. Maar Tamiguchi vraagt zich af wat daar nog van terechtkomt. ‘We hadden ons mooie land graag aan de hele wereld willen laten zien. Die kans wordt ons ontnomen want buitenlandse bezoekers zijn niet meer welkom. Ook wordt er waarschijnlijk geen Japans publiek toegelaten tot de wedstrijden.’ Wat heeft het evenement dan nog voor zin voor Japan, vraagt ze zich af. Het land krijgt wel de lasten maar niet de lusten.

Vanwege het falende vaccinatiebeleid drongen ook zesduizend artsen die zijn aangesloten bij de Tokyo Medical Practitioners’ Association onlangs dringend aan op annulering van de Spelen omdat ziekenhuizen de toestroom van coronapatiënten nu al niet aankunnen.

Prominente zakenmannen vragen zich inmiddels af of de Japanse regering gek is geworden. Masayoshi Son – oprichter van Softbank – vergeleek de Spelen met een zelfmoordactie, en Hiroshi Mikitani – oprichter van de online retailgigant Rakuten – waarschuwde dat de Japanse economie veel meer te verliezen heeft dan de Olympische officials. Afgelopen donderdag riep ook de krant Asahi Shimbun, een van de sponsors, premier Yoshihide Suga op om de Spelen direct af te blazen. De invloedrijke krant heeft een oplage van meer dan zes miljoen exemplaren.

Ondanks zijn groteske kosten (het evenement heeft nu al meer dan 25 miljard dollar gekost), de buitensporige commercie en vele andere problemen, werden de Spelen vooral omarmd vanwege de mooie idealen zoals het verwezenlijken van internationale verbroedering en onderling respect, betoogt de krant in een hoofdredactioneel commentaar. ‘Maar wat is nu de realiteit? Het wantrouwen en verzet tegen de roekeloze nationale regering, het stadsbestuur van Tokio en belanghebbenden in de Olympische Spelen, escaleert.’

De bezorgde Japanners kregen vorige week bijval van internationale epidemiologen en virusexperts, die in een artikel in het New England Journal of Medicine oproepen tot herbezinning. Ze noemen de veiligheidsmaatregelen die het IOC wil nemen tijdens het evenement ontransparant en onvoldoende onderbouwd, en de voorschriften die wel al bekend zijn, zouden niet meer relevant zijn. Het IOC moet de hulp inroepen van een noodcomité van de Wereldgezondheidsorganisatie, die inmiddels alle expertise in huis heeft. Aldus de auteurs van het artikel.

Als straks vijftienduizend Olympische en Paralympische atleten uit tweehonderd landen Japan overspoelen, met in hun kielzog tienduizenden begeleiders, scheidsrechters, officials, sponsors en de media, dan schuilt het gevaar niet alleen in verspreiding van Covid-19 in Japan zelf. Bij thuiskomst kunnen deze mensen wellicht een nieuwe covidvariant verspreiden en ook weer een risico vormen, vooral in arme landen waar nog nauwelijks is gevaccineerd.

Het IOC en het Japanse Olympische Comité zijn niet onder de indruk van de bezwaren van de verschillende partijen. Tachtig procent van de atleten zal straks gevaccineerd zijn. Er zijn met succes vijf testwedstrijden gehouden in Tokio. Ook de internationale sportfederaties hebben wereldwijd topevenementen georganiseerd die allemaal goed en veilig zijn verlopen. Dat zei John Coates, vice president van het IOC, tijdens een persconferentie in Tokio. ‘Er zullen tijdens de Spelen dagelijks 230 artsen en 310 zusters aanwezig zijn in het Olympisch dorp en bij de stadions, om tienduizenden covidtesten per dag af te nemen. En als het aantal vaccinaties in Japan toeneemt, zal ook de publieke opinie veranderen. Kortom, de Spelen gaan zeker door. We doen het voor de sporters. Het verlangen van de atleten is groter dan ooit en we willen ze eindelijk de kans geven om met elkaar de competitie aan te gaan.’

Het zijn nobele woorden, maar op de achtergrond spelen ook grote financiële belangen. Volgens de Associated Press kan het IOC het zich niet veroorloven om de Olympische Spelen af te blazen, want de uitzendrechten voor het evenement, die naar verluidt een waarde hebben van zo’n vier miljard dollar, vertegenwoordigen meer dan zeventig procent van de inkomsten van de organisatie.

De Olympische Spelen zijn het ‘exclusieve eigendom’ van het IOC en dat heeft daarmee feitelijk alle macht in handen; de Japanse regering loopt aan een leiband. Aldus de Engelse zender BBC. In het contract met Japan staat maar één artikel over annulering van het evenement: alleen het IOC kan daartoe besluiten. ‘En dan alleen als er redelijke gronden zijn om aan te nemen – naar eigen goeddunken – dat de veiligheid van de deelnemers aan de Spelen om welke reden dan ook ernstig zou worden bedreigd of in gevaar zou worden gebracht.’ Ongetwijfeld kan de pandemie als een dergelijke bedreiging worden gezien, maar daar denkt het IOC dus anders over.

Als Japan toch eenzijdig besluit de Spelen te annuleren pleegt het land contractbreuk en is het niet verzekerd voor de financiële gevolgen; het draait dan op voor alle kosten plus de gederfde inkomsten van het IOC en andere belanghebbenden.

Terwijl de gemoederen in Japan steeds hoger oplopen, zijn atleten wereldwijd volop in training voor het meest prestigieuze toernooi ter wereld en houden internationale sportfederaties zich opvallend stil. Tot nu toe heeft alleen Noord-Korea besloten straks geen sporters naar Tokio te sturen.

Ook in Nederland leiden de Spelen niet of nauwelijks tot discussie. De Japanse besmettingscijfers staan immers niet in verhouding tot die van ons. Japan telt 750 duizend besmettingen en 12,7 duizend covid-gerelateerde sterfgevallen op een bevolking van 126 miljoen. Nederland daarentegen telt 1,5 miljoen besmettingen en meer dan 17.000 covid-gerelateerde doden op 17,6 miljoen inwoners.

Gevraagd om een reactie van het RIVM en het Outbreak Managament Team over alle commotie rondom de Spelen laat de woordvoerder weten dat ‘hier niet over wordt gesproken of nagedacht’.

Marion Koopmans, als hoogleraar virologie verbonden aan het Erasmus Medisch Centrum en lid van het OMT, geeft persoonlijk een reactie per mail. ‘Ik beperk me tot de beheersbaarheid van de infectierisico’s. Ik heb begrepen dat de deelnemers straks allemaal gevaccineerd zijn. Als dat ook geldt voor de ondersteunende staf in de stadions, dan is dat een belangrijke stap. Daarnaast is het risico op infecties te reduceren met toegangstesten en het verblijven in bubbels.’

‘Het besmettingsrisico dat terugkerende deelnemers vormen, zou kunnen worden beheerst door vaccinaties en een combinatie van testen voor vertrek en eventueel nog een quarantaine.’

‘In Japan zijn nog relatief weinig mensen gevaccineerd. Dat is een groter risico. Of je een evenement als de Olympische Spelen wil houden in een land dat in een crisissituatie verkeert, is een ander verhaal.’

Ook Japanse topsporters worstelen daarmee. De toptennisster en vedette Naomi Osaka wil straks dolgraag in Tokio spelen en medailles winnen voor haar land. Maar niet als ze daardoor anderen in gevaar brengt of als mensen zich erg ongemakkelijk voelen bij het evenement, zo zei ze in verschillende interviews. Ze relativeerde haar eigen belangen. ‘Uiteindelijk ben ik maar een atleet en is er nog altijd een wereldwijde pandemie gaande.’