In Marokko

In Marokko

Twee weken geleden beweerde ik dat Marokko grote kans had een islamitische republiek te worden. Nu wil ik beweren dat het land zich juist ontwikkelt in de richting van een moderne, open democratie. Ik volg daarvoor de redenering van demograaf Youssef Courbage en politicoloog Emmanual Todd, die studie verrichtten naar de demografische ontwikkelingen in Marokko. Een samenvatting van hun bevindingen publiceerden ze onlangs op www.fondation-res-publica.org onder de titel Révolution culturelle au Maroc: Le sens d’une transition démographique. Ik pik de interessantste punten eruit.

Courbage en Todd keken vooral naar het geboortecijfer. In twintig jaar tijd daalde dat drastisch in Marokko: tussen 1982 en 2004 van 5,5 naar 2,5. In de jaren zestig kregen Marokkaanse vrouwen gemiddeld nog zeven kinderen. Marokko is in demografisch opzicht een uitzondering. Want een dergelijke daling van het geboortecijfer treedt doorgaans op in rijke landen met een moderne, stedelijke cultuur. Wel, in de jaren zeventig was Marokko een arm land, wat het nog altijd is, en woonden de meeste mensen op het platteland. Inmiddels woont een kleine meerderheid in de stad, maar de economie is nog altijd grotendeels van landbouw afhankelijk, dat wil zeggen van regen. Een daling van het geboortecijfer gaat doorgaans gelijk op met een betere scholing van vrouwen, met een verbetering van hun positie. Daarvan was in de jaren zeventig ook nog niks te zien. Bijna negentig procent van de vrouwen was analfabeet – inmiddels is dat de helft, nog steeds veel. Tegenwoordig gaan wel evenveel meisjes als jongens naar school, mede doordat de gezinnen kleiner zijn geworden. Kinderen naar school sturen kost immers geld.

Waarom gingen vrouwen dan toch minder kinderen krijgen? De onderzoekers voeren twee factoren aan: de economische crisis in de jaren zeventig, waardoor meer vrouwen tot de arbeidsmarkt toetraden – een tweede inkomen was nodig – en een toename van vooral het aantal gealfabetiseerde mannen in die jaren, die in demografisch opzicht dus een pioniersrol hebben vervuld. Minder kinderen impliceert verder dat Marokko minder patriarchaal aan het worden is, dat er meer gelijkheid tussen man en vrouw komt. De kans op een zoon is immers kleiner als je minder kinderen hebt. Kennelijk wordt het minder nodig geacht per se een zoon te hebben.

Er zijn nog wel regionale verschillen. In een moderne stad als Rabat krijgen vrouwen gemiddeld nog maar anderhalf kind (net als in Parijs of Milaan), in een provinciale stad als het noordelijke Chefchaouen daarentegen krijgen ze er nog vier. Maar in migrantensteden als Nador en Al Hoceima in het Rifgebied, die je toch moeilijk modern kunt noemen, bedraagt het geboortecijfer nog maar twee. Men ondergaat daar, dankzij de migranten, Europese invloeden.

Maar volgens de onderzoekers toont de daling van het geboortecijfer al met al juist weinig regionale verschillen. Men concludeert daaruit dat Marokko, met zijn stedelijke en plattelandscultuur, Berbers en Arabieren, en zijn enorme geografische diversiteit, een culturele eenheid begint te worden, rijp om zich een natiestaat te noemen, iets wat de stabiliteit ten goede komt.

Op de middellange termijn – dertig jaar – is minder kinderen goed nieuws. Het kost de staat minder om die kinderen (beter) op te leiden en de druk op de arbeidsmarkt neemt af, dus minder werkloosheid. Wat er aan welvaart is, kan beter verdeeld worden, er kan zich een stabiele middenklasse ontwikkelen, er ontstaat een homogener maatschappij, die daardoor ook opener kan worden. Dat is de weg naar democratie.

Op korte termijn, de komende zeven jaar, zorgt zo’n scherpe daling van het geboortecijfer daarentegen voor spanningen. Die worden vooral veroorzaakt door de jonge mannen die pas op latere leeftijd trouwen (wat ten dele de daling van het geboortecijfer verklaart), en daarvan lopen er in de grote steden al ruim een miljoen rond. Aangezien seks voor het huwelijk in Marokko nog altijd taboe is: waar moeten die – vaak ook werkloze – mannen met hun frustraties naartoe? Kiezen ze voor het islamisme? Ook de gestage afbraak van het patriarchale familiesysteem, en het verschijnen van meer en meer vrouwen op de arbeidsmarkt (in het publieke domein) kunnen een destabiliserend effect hebben en voor een opleving van nostalgie zorgen, een hang naar waarden uit het verleden, islamisme dus. Daarom, zeggen de auteurs, zullen bij verkiezingen in september veel mensen een proteststem uitbrengen, lees: voor de islamistische partij PJD kiezen. Maar, zeggen ze erbij, de omstandigheden in Marokko verschillen te zeer van die in Iran in 1979 (ayatollah Khomeini grijpt de macht) of van die in Algerije in de jaren negentig (islamitische burgeroorlog) om voor een islamitische revolutie te vrezen. De opleving van het islamisme is een fase waar Marokko, hard op weg naar de moderniteit, even doorheen lijkt te moeten.