In Polen is de waarheid strafbaar

Warschau – Het is een oude wijsheid onder totalitaire machthebbers: wie het heden beheerst, beheerst het verleden. De huidige Poolse regering heeft dat begrepen en kondigde direct na aantreden een nieuw ‘historisch beleid’ aan.

De nieuwe nationalistisch-katholieke president verklaarde dat op middelbare scholen ‘pedagogie van trots’ de heersende ‘pedagogie van schaamte’ zal vervangen.

De eerste stappen werden deze zomer gezet, toen minister van Justitie Zbigniew Ziobro met een wetsvoorstel kwam om ‘de goede naam van de Poolse natie te beschermen’. Het voorstel kreeg internationale aandacht omdat het voorziet in gevangenisstraf voor de formulering ‘Poolse vernietigingskampen’. Dat moet zijn: ‘Duitse vernietigingskampen in het door Duitsland geannexeerde Polen’.

Maar, zeggen Poolse historici, die zotte wetsbepaling heeft de aandacht onttrokken aan de rest van het voorstel, dat een nieuw type misdaad introduceert: ‘Het suggereren, beweren of impliceren dat Polen participeerde, of gedeeltelijk verantwoordelijk was, voor misdaden gepleegd door nazi-Duitsland.’

Deze week is het voorstel wet geworden. Dat heeft verregaande gevolgen, of kan die hebben – dat is nog onduidelijk omdat de wet in vage bewoordingen is opgesteld. Het komt erop neer, bevestigt de Poolse holocaustdeskundige Jacek Leociak, dat alle auteurs strafbaar zijn die studies publiceren over de holocaust of Pools-joodse relaties. Omdat de waarheid strafbaar is: zoals er Polen waren die joden redden, waren er ook Polen die joden verraadden of zelf vermoordden. Leociak: ‘Het enge is dat nu nog niet is te zeggen wie door de wet worden getroffen. Door de vage formulering biedt de wet een vrijbrief voor willekeur. Elke officier van justitie die een historicus wil bestraffen kan deze wet gebruiken.’

In theorie kan iedereen tot drie jaar gevangenisstraf krijgen die een andere lezing van de Tweede Wereldoorlog geeft dan de door de regering gevierde versie. Jan Grabowski, hoogleraar in het Canadese Ottowa, werkt aan een boek over de rol van de Poolse ‘blauwe politie’ in de vernietiging van de joden. Hij heeft zich al publiekelijk afgevraagd of hij, na publicatie van zijn boek, nog naar Polen kan reizen zonder te worden gearresteerd. Leociak: ‘Het belangrijkste van deze wet is de dreiging die ervan uitgaat. Daarom is ze effectief: studenten zullen zich een paar keer bedenken voor ze de Pools-joodse relatie zullen bestuderen.’

Kortom, wie de minder aangename kanten van de Poolse geschiedenis wil bestuderen staat voor de keuze: ondergronds gaan of emigreren. Veel Polen hebben ervaring met die keuze.