Terug naar Welkom #7

In Zuid-Afrika verlopen dingen nu eenmaal wat chaotischer

Het zit erop. De workshops fotografie zijn achter de rug. In de afgelopen dagen werd er met man en macht aan een groots opgezette slotavond gewerkt, een tentoonstelling van het werk van alle leerlingen aan wie Lebo en Ad hun workshops gaven. In theorie een opwindend idee, maar was het praktisch uitvoerbaar?

We dachten van wel, de burgemeester, de heer Nkosinjani Speelman, was van begin af aan buitengewoon enthousiast over ons project, de wethouders klopten ons amicaal op de schouders en gaven alle steun, maar de samenwerking kwam niet echt van de grond. Na de aanvankelijke toezegging dat we hun mooie, grote zaal konden gebruiken – ‘Alles zal worden geregeld, de invitatie, de catering, onze medewerkers staan 24 uur per dag voor jullie klaar’ – viel er een grote stilte.

Was dit nu het cultuurverschil? Zeker, lachte Lebo, hij is afkomstig uit Welkom en initiatiefnemer van dit project. Hij ontdekte de door Ad gemaakte foto’s van zijn geboorteplek en wilde ze terugbrengen naar de plaats waar ze volgens hem hoorden: Welkom.

‘Dit is Afrika’, zei hij monter. ‘Dingen verlopen hier nu eenmaal wat chaotischer.’

Intussen hadden de leerlingen hun foto’s met het thema ‘Who am I in 2017’ ingeleverd. De deelnemers van Teto, de townshipschool, fotografeerden gedurfd en van dichtbij. Leerlingen van het gemengde Welkom-Gimnasium en de vrijwel geheel blanke Afrikaner Goudveldschool, waren voorzichtiger: de beelden waren vaak verstild, alsof ze minder van zichzelf durfden te laten zien. Op zich was dat verschil in kijken en documenteren boeiend en veelzeggend.

Medium img 2149
Nomakhosi Nyamani van Welkom Gimnasium naast een zelfportret.

In februari bezochten we deze drie scholen voor het eerst. Lebo moest toen nog wat moed verzamelen om bij de Goudveldschool naar binnen te gaan. Tijdens de apartheid was deze school verboden terrein, maar nog steeds voel je het verleden, vanwege de blanke leerlingen en ook omdat Afrikaans op Goudveld nog steeds de voertaal is. Lebo liep hier nu met aanzienlijk meer gemak rond. De leerlingen waardeerden zijn zachtmoedige benadering tijdens de workshops en zo ontstond er een vanzelfsprekende intimiteit.

Voor de jongeren van deze drie scholen, allemaal tussen de vijftien en achttien jaar, is de donkere geschiedenis van de apartheid vooral iets dat ze graag achter zich zouden laten. Ook al hebben hun ouders en grootouders eronder geleden, of al waren ze vóór die apartheid. Sommige blanken verlangen naar het verleden en veel zwarten vinden dat Mandela met zijn roep om verzoening die afschuwelijke tijd toch te snel onder het tapijt heeft willen vegen. Maar de kinderen smeken om een schone lei, een toekomst met elkaar. ‘We worden moe en gedemoraliseerd van al die verhalen’, zei een leerlinge van Goudveld. ‘Wij willen het anders doen, maar de volwassenen geven ons de kans niet.’

Een zwarte leerlinge vertelde dat de generatie van haar ouders de blanken niet kan vergeven. Ze snapt de pijn, maar wat moet zij ermee? Ook bij haar dezelfde hartenkreet: ‘Waarom houden volwassenen niet wat meer rekening met ons, denk eens aan onze toekomst.’

Lerato van het Welkom-Gimnasium houdt zich verre van politiek, hij schaamt zich zelfs voor de situatie waarin Zuid-Afrika met de zichzelf verrijkende Zuma en andere corruptieschandalen is gekomen. ‘We maken onszelf belachelijk.’ Zijn vrienden zijn blank, zwart, moslim, christen. Het maakt hem niet uit: ‘Waar het om gaat is dat je het met elkaar kunt vinden, dat je elkaar begrijpt.’

De scholieren verheugden zich op de slotmanifestatie waarin hun werk getoond zou worden. Gelukkig gaf de gemeente een week voor het feest groen licht, de uitnodiging met daarop ook de twee sprekers van de middag, de burgemeester en de Nederlandse ambassadeur Marisa Gerards, werd eindelijk verstuurd. Men was ervan onder de indruk dat zo’n hooggeplaatst iemand als de ambassadeur helemaal naar Welkom kwam om erbij te zijn. Moest er niet een Nederlandse vlag worden opgehangen? En moesten over alle tafels niet oranje tafelkleden worden gelegd? Alle gemeenteraadsleden en deelraadsleden en andere relevante politici werden ook uitgenodigd, zo’n honderddertig bij elkaar. Zou het dan niet te veel een ANC-bijeenkomst worden, vroegen we voorzichtig. Zou hun massale aanwezigheid het doel van de middag, een feest voor de leerlingen en hun ouders, niet overschaduwen?

Medium img 2148
Ambassadeur Marisa Gerards in gesprek met leerlingen op de slotmanifestatie van Welkom Today

Alles is hier politiek en niet zo’n beetje ook. Zeker nu de verkiezingen van de nieuwe leider van het ANC aanstaande zijn. Ook hier in Vrijstaat gaat het er hard aan toe, staan de Zuma-aanhangers (zijn ex-vrouw staat nu kandidaat) lijnrecht tegenover degenen die tegenkandidaat Cyril Ramaphosa steunen. De gemeenteambtenaren stelden gerust: heus, het zou zo’n vaart niet lopen en er werd een speciale VIP-ruimte voor ze ingeruimd. Er werd wel grote waarde aan het protocol gehecht. De ambassadeur werd voorafgaand aan de slotmanifestatie in een speciale VIP-ruimte verwacht waar de burgemeester met haar wilde kennismaken. Binnendoor konden ze dan hun entree maken in de Ferdie Meyer-hal, waar de expositie met honderdtwintig foto’s van de leerlingen binnen 24 uur was opgebouwd.

Om vier uur zou het feest beginnen, er waren speciale T-shirts gedrukt met het logo van de drie scholen erop die de vijftien leerlingen droegen die waren uitgezocht om de gasten naar hun plaatsen te begeleiden. Om half vier verscheen het prachtig uitgedoste en zeer swingende majorettenkorps van Teto Highschool op de straat naast het stadhuis. Dit was ter verwelkoming van het hoge buitenlandse bezoek: de ambassadeur. Marisa Gerards was gelukkig net gearriveerd. Maar waar was de burgemeester?

Gemeenteambtenaren liepen druk heen en weer, hun uitleg was verwarrend. De burgemeester is onderweg, zei de een. De burgemeester zat in de VIP-kamer, zei de ander. Na een half uur werd ik opzij getrokken. ‘Vertrouwelijk en alleen aan jou vertel ik wat er aan de hand is’, zei een gespannen ambtenaar. En alsof hij het zelf niet kon geloven: ‘Ik vind het vreselijk, maar de burgemeester komt niet. Ik weet niet wat er aan de hand is, gisteren heb ik alles nog met hem voorbesproken. Ik schaam me diep.’

Inmiddels was de zaal volgelopen met trotse ouders en leerlingen, vrienden en vriendinnen. Voor het eerst kwamen deze drie zo verschillende scholen bij elkaar en iedereen genoot zichtbaar.

Ook de dagvoorzitter die het stadhuis zou leveren, was niet op komen dagen. Lebo nam die taak ongevraagd op zich en bleek een natuurtalent. Ambassadeur Marisa Gerards won de harten van alle aanwezigen door het publiek in drie talen te begroeten, Sotho, Engels en Afrikaans. Ze gaf een mooie, inhoudelijke speech en haalde leerlingen van de drie scholen op het podium en besprak met hen de waarde van het project. Niet alleen hadden ze geleerd te fotograferen, zeiden de leerlingen, maar de ervaring had ook hun horizon verbreed. De ambassadeur bleef de hele middag, ze maakte voor iedereen tijd en de ouders vonden het geweldig om even met haar te kunnen spreken, ook om hun zorgen over de toekomst van Zuid-Afrika te kunnen delen.

Op het sms-bericht dat de ambassadeur nog aan de burgemeester stuurde, reageerde hij niet. Aan het eind van de middag stond er wel ineens een politieke vriend van hem midden in de zaal, die Marisa Gerards liet weten dat de burgemeester het erg spijtig had gevonden niet aanwezig te kunnen zijn.

Medium img 2152
De bus van Goudveld met leerlingen van Teto Highschool. Nog nooit eerder was een bus van Goudveld naar township Thabong gereden.

Waarom deze bruskering terwijl men zo enthousiast leek en de gemeente de middag wel organiseerde? We zullen het nooit weten. Zuid-Afrika verkeert in een existentiële crisis, zei iemand. En een ambtenaar: ‘Politici zijn niet met de toekomst van de jeugd bezig, alleen met zichzelf.’
De burgemeester en zijn gevolg hebben wat gemist, want het was een bijzonder feest met alleen maar blije gezichten en mooie optredens en een plechtige uitreiking van een officieel certificaat.

De leerlingen van Teto Highschool zouden worden teruggebracht naar hun township. De Afrikaner school Goudveld had speciaal zijn schoolbus voor deze rit beschikbaar gesteld. De leerlingen van Teto stapten dansend en zingend in, de bus schommelde helemaal. Nog nooit eerder was een bus van Goudveld naar township Thabong gereden. Zo was er toch geschiedenis geschreven.


Vervolg Welkom Today: Het oude werk van Ad van Denderen, aangevuld met nieuwe fotografie van hem en van Lebo Tlali, wordt aangevuld met foto’s van de scholieren en archiefmateriaal uit Welkom. Dat alles zal in 2019 leiden tot een reizende tentoonstelling en een boek. Dit project wordt mede mogelijk gemaakt door het Mondriaan Fonds, Dutch Culture, Fonds Anna Cornelis en Paradox.