Ingewanden-televisie

Niemand maakt zich er druk om. Toch blijken beelden van operaties voor de kijker schokkender te zijn dan beelden van geweld. Waar komt die hang naar ‘medische pornografie’ eigenlijk vandaan?

‘PENISVERLENGING - De Operatie!’ luidde de advertentie die een paar weken geleden overdag in de kranten stond. Om kwart over zes ’s avonds was het zover. 'Iedereen heeft het erover. Geef maar toe, ook bij u in de huiskamer’, begon de televisiepresentator brutaal. Met andere woorden: we hadden er zelf om gevraagd. En voor we het wisten zaten we er middenin. Donkergroene jassen, glanzende rubberen handschoenen, glimmend metalen gruwelgereedschap. Door het gat in het operatielaken piepte een heel klein onthaard stukje mens. Een bleekroze worstje werd door de rubberen handen langs een meetlat gehouden. Een gemeen scherp mesje draaide een oefenbochtje over de huid rondom het worstje. Toen werd er met vaste hand een snee gemaakt in het stukje mens. Uitroepen van afschuw moeten er hebben geklonken, 'ook bij u in de huiskamer’. Maar voor er iemand weg kon zappen, was Operatie Penisverlenging alweer voorbij. We zagen hetzelfde worstje, een beetje opgezwollen van de schrik, met hechtingen en restjes bloed. De meetlat werd er weer naast gehouden, en zie: er waren enkele centimeters bijgekomen. 'Het is al erg genoeg als je aids hebt’, zei de presentator. Hij was namelijk alweer bij het volgende item (over een tehuis voor aidspatienten) terwijl het beeld van de mishandelde penis nog helder op m'n netvlies stond.
Nee, dit was niet Ooggetuige, de dagelijkse portie sensatie die Ruud ter Weijden presenteert op RTL4. Dit was een gewone doordeweekse aflevering van Twee vandaag, actualiteiten en achtergronden bij het nieuws. De operatie werd niet getoond opdat de kijkers er lekker bij konden gruwelen - dat zou een belediging zijn voor de mensen die zich zo bereidwillig voor de camera’s blootgeven. Twee vandaag presenteerde de beelden in het kader van een zoektocht naar 'de mens achter (of liever: aan) de verlengde penis’. Wie besluit er tot zo'n operatie en waarom? De man in kwestie werd echter nauwelijks aan het woord gelaten. Je zag hem eenzaam door de natuur slenteren, met een peinzende blik. Duidelijk niet in staat om aan iets anders te denken dan zijn lid dat kleiner was dan gemiddeld. Je zag hem het krantebericht bekijken waarin de mogelijkheid van een operatie hem werd aangereikt. En hij vertelde in een paar woorden hoe hij zich altijd schaamde voor zijn kleiner dan gemiddelde lid. Makkelijke plaatjes en slordige praatjes die alleen maar dienden als omlijsting van de spectaculaire beelden van De Operatie. Opdat de kijkers vooral niet zouden denken dat het Twee vandaag om dat spektakel te doen zou zijn.
GEEN ENKELE TV-OMROEP zal operaties indelen bij de afdeling amusement. Ze horen bij de afdeling informatie, als onderdeel van de kennis die de mens verzamelt en die zo veel mogelijk verspreid dient te worden, want dat dient de vooruitgang. Operaties worden getoond opdat wij er nog wat van leren. Een soort vervolg op de biologieles die we op school kregen. Als de Nierstichting in een speciaal programma aandacht wil vragen voor de nierpatient, dan gaat dat tegenwoordig onvermijdelijk gepaard met beelden van operaties.
Drie keer heb ik onlangs een poging gedaan om een zo'n avondvullend programma te bekijken. De tv-gids kondigde aan dat er zou worden verteld over het dagelijks leven van een nierpatient, en daar wilde ik meer over weten. Bij mijn eerste poging belandde ik midden in de operatie van een pasgeboren babytje. Vlak voor er werd gesneden was ik alweer weggezapt. De tweede poging leverde het choquerende beeld op van een blootgelegde volwassen nier, en bij de derde keer mocht ik er getuige van zijn hoe een penis werd doorboord met een plastic slang. Jasses! Pas bij de vierde keer lukte het me om langer dan een paar seconden te blijven kijken, maar toen was het al het einde van het programma. 'We hebben van alles gezien’, vatte een glimlachende juffrouw samen. En in haar opsomming van de onderdelen van het programma herkende ik het persoonlijke verhaal dat ik had willen horen. Maar voor 'horen’ moet je niet bij de televisie zijn. Bij de televisie gaat het om 'zien’. En als je inzicht wilt in de nierpatient dan wordt dat je heel erg letterlijk gegeven.
Je hoeft de tv maar aan te zetten of je plonst alweer een lichaam binnen dat is opengesneden ter ere van het bezoek van de filmploeg van Vinger aan de pols of Het ziekenhuis. Je springt in een bloedend, gapend gat dat met tangetjes wordt opengehouden. En de lapjes buikwand liggen al klaar om achter je gesloten te worden. Een reis door een lichaam, met een minuscuul cameraatje gemaakt, is tegenwoordig net zulke vertrouwde televisiekost als de diepzee-avonturen van Jacques Cousteau. Er is nauwelijks iemand die zich opwindt over deze 'hedendaagse medische pornografie’ zoals de feministische hoogleraar Rosi Braidotti deze publieke beelden van de innerlijke mens noemt. Geweld op televisie is de aanleiding voor allerlei onderzoeken en restricties. Er worden pogingen gedaan om gewelddadige beelden zorgvuldig over de avond te verdelen, met het oog op de jeugdige kijkers. Maar niemand heeft het over het effect van de grote hoeveelheid ope raties die de gemiddelde tv-zapper tegenkomt. Terwijl uit een recent onderzoek naar het tv-gedrag van kinderen, verricht door een internationale vereniging van omroepbladen, blijkt dat kinderen meer moeite hebben met operaties dan met geweld op tv. Medische programma’s vinden ze 'eng’ en 'vies’, en ze zien deze programma’s het liefste van het scherm verdwijnen.
Misschien heeft deze afwijzing van operatie-televisie niet alleen te maken met het onmiddellijke effect dat deze beelden uitoefenen. Het diepe gevoel van afschuw dat ook volwassenen overvalt bij het zien van een opengesneden mens is een bijna instinctieve, fysieke reactie: je lichaam leeft mee met het lichaam op het beeldscherm. Bij het zien van een operatie van een dier is dat gevoel van afschuw immers lang niet zo sterk. Maar de grote hoeveelheid beelden van de innerlijke mens moet ook op de lange termijn effect hebben op de kijkers. Een veel ongrijpbaarder effect, dat te maken heeft met hoe de mens de wereld en zichzelf ervaart. Dat effect is sterker (en gevaarlijker) naarmate de kijkers meer gewend raken aan deze beelden.
Als er een mijlpaal wordt bereikt op de camerareis door het binnenste van de mens, gaat dat tenminste nog gepaard met enige tamtam: 'Penisverlenging - De Operatie!’ Na zo'n feestelijke premiere behoren de beelden alweer tot het televisierepertoire en hoeven ze nauwelijks nog te worden aangekondigd in de tv-gids.
Maar zelfs bij zo'n premiere wordt niet echt stilgestaan bij de essentie van de gebeurtenis. Naar aanleiding van een Ikon-documentaire waarin onlangs de eerste euthanasie op televisie werd vertoond, schreef Willem Jan Otten in de NRC van 28 oktober dat er twee wezenlijke vragen niet waren gesteld. Waarom wil iemand de eerste stervende zijn die zijn vrijwillige dood integraal op tv vertoont? En waarom wil iemand de eerste zijn die deze euthanasie regisseert, uitzendt en doorverkoopt? Deze vragen bleven ook onbeantwoord in het item van Twee vandaag over de penisverlenging. De mens achter/aan de penis vertelde wel waarom hij een lid wilde hebben van op z'n minst een gemiddelde grootte. Hij wilde namelijk niet meer opvallen in de sauna of op het naaktstrand. Maar niemand vroeg hem waarom hij in vredesnaam zijn beslissing voor een operatie plus zijn kleiner dan gemiddelde lid op televisie wilde vertonen. Kreeg hij op die manier geld voor de operatie? Dacht hij daarmee zijn gevoel voor schaamte voorgoed kwijt te zijn? Of is het intussen al zo ver gekomen dat je in Nederland tot de gemiddelde mens behoort als je je intiemste problemen op televisie uit de doeken doet? Ik heb na de uitzending niemand over deze mijlpaal gehoord of gelezen, misschien was het inderdaad niet opgevallen.
MAAR EEN BELANGRIJKE vraag betreft ook het effect van al die beelden die de schaamte voorbij zijn op het bewustzijn van de kijkers. Wat betekent het om bijna dagelijks te aanschouwen hoe wij van binnen in elkaar zitten? Rosi Braidotti is een van de weinigen die zich met deze bewustzijnsverandering bezighoudt. In het VPRO-programma Zomergasten wees zij er bijvoorbeeld op dat het openbaar maken van de binnenkant van de baarmoeder in wetenschappelijke zin een stap vooruit is, maar dat hiermee de mensheid ook een geheim wordt afgenomen. De wetenschappelijke blik waarmee het menselijk lichaam van binnen wordt afgetast, ontdoet het lichaam van ieder mysterie, meent Braidotti. Verwondering over de complexiteit van het menselijk lichaam maakt plaats voor een koud, klinisch standpunt. Het lichaam wordt gereduceerd tot een optelsom van losse onderdelen die kunnen worden vervangen of geruild. Braidotti heeft gelijk: het gaat immers bij zo'n opengesneden lichaam altijd om het verhelpen van afwijkingen. Nooit wordt stilgestaan bij de unieke vorm van dat ene lichaam, niks mag kleiner of groter zijn dan het gemiddelde.
Niet toevallig gaat het grote aantal operaties op tv gelijk op met de explosieve ontwikkeling van de therapietelevisie. In beide gevallen draait het om het geloof in de maakbaarheid van de mens. De reis naar binnen is de titel van het onnavolgbare programma dat RTL4 momenteel uitzendt. Voor de camera gaan acteurs in therapie, op zoek naar een constructiefoutje dat kan worden verholpen. In een soort van eindeloze Teleac-cursus wordt de mens fysiek en psychisch ontleed. Een non-stop demonstratie van de menselijke kennis die verspreid dient te worden, want dat is vooruitgang. Maar die demonstratie moet ook verhullen dat we in wezen zijn blijven steken in een middeleeuws snijtafelonderzoek. Op zoek naar de oorsprong van het leven verrichten we nu de anatomische les op levende mensen. Of op hen die verkeren op het grensgebied tussen leven en dood. Dat is ook de reden dat er euthanasie op televisie wordt gepleegd. We proberen nog altijd de ziel te lokaliseren. Zodat we ’m kunnen fotograferen. En van die zielsuitdrijving wil iedereen ooggetuige zijn.