Klank en kleur

INLEIDING

IN NOVEMBER 1910 schreef muziekcriticus Matthijs Vermeulen in De Groene Amsterdammer: ‘Ach, de zaken zijn veranderd, geachte componisten. Gij komt er hier niet meer met illusies, idealen, bekwaamheden, met een tasch vol partituren, met reclame, met goede recensies. Gij kent uw tijd niet. Wij leven in de tijd der coöperaties, der naamloze vennootschappen. Waarom richt ge ook geen muzikale trust op, evenals Moor? Dat is de manier tegenwoordig. Gij moet de menschen uw muziek naar de ooren kunnen gooien zoodat willens en wetens zij ze hooren!’
Vermeulen, net 22 jaar oud (hij leefde van 1888 tot 1967) schreef toen nog maar net voor De Groene, iets wat hij tot aan zijn dood, met tussenpozen, zou blijven doen. Toch was zijn evaluatie van het Amsterdamse muziekleven in de herfst van 1910 zelfverzekerd, en zijn conclusie even duidelijk als stringent: de hoofdstedelijke orkesten, dirigenten, componisten en concertzalen slaan de plank mis, lopen hopeloos achter op de veranderingen in de muziek. Er waren nieuwe ideeën en nieuwe idealen in aantocht.
Het was veelal het Koninklijk Concertgebouworkest dat het in Vermeulens stukken moest ontgelden, telkens wanneer hij het idee had dat componisten of dirigenten te oubollig over muziek dachten, en de musici te behoudend speelden. Over een opvoering van Wagners Walküre: 'Het is eigenaardig dat, hoewel de kunstontroering toch geenszins wordt gewekt door een massaal opeenhoopen van indrukken, de kunstenaars van den jongsten tijd gedurig voortgaan de expressieve kracht te versterken. Het is treffend hoe weinig zij daar in slagen.’
Met andere woorden: opzij, opzij, tijd voor een nieuwe voorhoede!
Met het gemak van de terugblik kunnen we stellen dat Vermeulen op zijn wenken bediend zou worden. In 1911, het jaar waarin Gustav Mahler sterft, ontmoet Arnold Schönberg de Russische schilder Vassily Kandinsky. Paul Klee wordt heen en weer geslingerd tussen zijn muzikale en schilderkunstige talenten. De kunstenaarskring Der Blaue Reiter lanceert zijn eerste tentoonstelling (met drie schilderijen van Schönberg) en in Moskou beleeft Alexander Skrjabins Prométhée, Le poème du feu, bedoeld om met lichtorgel te worden uitgevoerd, zijn première.
Zowel de beeldende kunst als de muziek ondergaat een transformatie waarbij de zoektocht naar de essentie voorop staat. Bij de ene componist leidt dit tot een explosie van orkestrale kleuren, bij de andere tot een totaal loslaten van het vormende principe van de tonaliteit.
Nog nooit was de wisselwerking tussen muziek en beeldende kunst, tussen klank en kleur, zo sterk als in die tijd. De pioniers van de moderne schilderkunst lieten zich inspireren door de muziek om zich te bevrijden uit de banden van de figuratieve kunst, de natuurimitatie.
Is het toeval dat een jaar tevoren de International Psychoanalytical Association was opgericht? Dat Freud en Jung doordrongen in diepere lagen van de menselijke geest en de kracht van het onderbewuste onderkenden?
Deze doorbraak in de moderne kunst en het moderne denken staat centraal in de eerste aflevering van de 'AAA-reeks’ van het Koninklijk Concertgebouw, onder de noemer Klank en kleur. De triple A staat voor 'Avontuurlijk, Actueel en Aangrijpend’. Muziek voert uiteraard de boventoon - in dit geval Skrjabin, Maurice Ravel en Tristan Murail - maar het programma is interdisciplinair. Pathé Tuschinski draait de film The Red Shoes uit 1946, waarin regisseur Michael Powell laat zien hoe klank en kleur op het witte doek resoneert. Architectuurcentrum Arcam organiseert een expositie over hoe muziek en ruimte elkaar kunnen aanvullen. Verder organiseert het Concertgebouw een debat met onder anderen Rozalie Hirs, Rudi Fuchs en dirigent en componist Murail. Achter in deze special vindt u het volledige programma.
De Groene Amsterdammer voelt zich thuis bij zo'n scherpe blik op moderne kunst, geheel in de geest van Matthijs Vermeulen. Bij elke van de zes AAA-afleveringen - de eerste begint donderdag 23 september, de laatste is in juni - zal er een speciale bijlage verschijnen waarin wij het thema, geïnspireerd door het programma, uitlichten. Zoals u van ons gewend bent. Met essays, interviews, columns en kronieken.