Speciale bijlage Koninklijk Concertgebouworkest

INLEIDING: Out of Control!

DE TOTSTANDKOMING van Frankenstein, or the Modern Prometheus is bijna net zo stemmig als het verhaal zelf:

  1. Napoleon is net naar Sint-Helena gestuurd. Door nieuwe diplomatieke constructies speelt het ‘Concert van Europa’. Het Koninkrijk der Nederlanden is een jaar oud. Het is ‘the year without summer’. Door verschillende meteorologische abnormaliteiten is er geen zomer. De zonneactiviteit zou extreem laag zijn geweest. Vier vulkaanuitbarstingen in de voorgaande jaren zouden roet in de atmosfeer hebben geblazen. Als gevolg kennen de Verenigde Staten in juni en juli elk etmaal nachtvorst. In Europa sneeuwt het tot in augustus, en ook dan zet daar de nachtvorst in.




Oogsten mislukken. Mensen komen hun huis niet uit, waardoor op verschillende plekken tyfusepidemieën uitbreken en in een villa aan de oevers van het meer van Genève besluit een groepje rijke kunstenaars een wedstrijdje te doen.
Wie kan het engste verhaal bedenken?
De Romantische dichter Lord Byron, de beroemdste van het stel, schrijft een vers. Eng is het niet. Percy Bysshe Shelley, een radicaal, die van zijn aristocratische familie vervreemd is geraakt, probeert een verhaal dat hij ooit op de Balkan gehoord heeft na te vertellen - iets over een ondode, die het bloed van maagden drinkt. Hieruit verzint John Polidori, Byrons lijfarts, een ander verhaal, The Vampyre, en creëert daarmee een genre dat tot aan de dag van vandaag populair is.

Maar het beroemdste verhaal komt van de benjamin van het stel, Mary Wollstonecraft Godwin, net achttien jaar oud. Haar vader is een bekende filosoof, haar moeder een bekende feministe. Ze noemt zichzelf dan al ‘mrs. Shelley’ - alhoewel ze al twee kinderen van hem heeft, is ze nog niet officieel getrouwd met Percy. Hij moedigt haar aan ook mee te doen aan de wedstrijd, en dat doet ze. Haar verhaal ontstaat uit een beeld dat op haar netvlies is gebrand. Een wetenschapper staat over zijn creatie gebogen:
'I saw the pale student of unhallowed arts kneeling beside the thing he had put together. I saw the hideous phantasm of a man stretched out, and then, on the working of some powerful engine, show signs of life, and stir with an uneasy, half vital motion. Frightful must it be; for supremely frightful would be the effect of any human endeavour to mock the stupendous mechanism of the Creator of the world.’
Het verhaal dat Mary Shelley bedenkt, is misschien de beste uitwerking van een van de oudste en meest volhardende thema’s uit de kunstgeschiedenis: hybris. Mens bedenkt een plan, mens waant zich God, mens verliest controle over het plan, mens gaat aan eigen plan ten onder. 'To mock the stupendous mechanism of the Creator of the World.’ Van Mary Shelley loopt een directe lijn naar Stanley Kubricks film Dr. Strangelove, Philip K. Dicks Do Androids Dream of Electric Sheep?, Isaac Asimovs I, Robot, Harry Mulisch’ De procedure, et cetera.
En het thema komt ook buiten de literatuur terug; in de avant-gardeschilderijen van begin twintigste eeuw waarin de grenzen van het beeld worden opgezocht en overschreden; in de sciencefictionfilms van de jaren vijftig, waarin moderne alchemie een fetisjonderwerp wordt; in de acties van Arjen Robben, ieder weekend, die altijd dat ene mannetjes te veel wil uitspelen.

In de vijfde aflevering van de AAA-serie van het Koninklijk Concertgebouworkest - Actueel, Avontuurlijk, Aangrijpend - resoneert het thema 'Out of Control!’ op alle mogelijke manieren.
In L'apprenti sorcier van Paul Dukas, bijvoorbeeld, en in Doctor Atomic van John Adams, gedirigeerd door David Robertson; het is het verhaal van de atoombom, dat begint als een geweldige wetenschappelijke ontdekking en eindigt als het grootste gevaar voor de wereld - en dus ontbreekt Stanley Kubricks Koude-Oorlog-meesterwerk Dr. Strangelove, or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb niet, die te zien zal zijn in het EYE Film Instituut. Muziek en film om naar te luisteren en, zeg je dan, om van te huiveren.

Medium 135 outofcontrol