‘Inloopkamers’ kleden de Rechtspraak verder uit

En nu aan het werk! Dat is zo’n beetje de boodschap die iedere fractieleider liet horen aan de nieuwe informateur Mariëtte Hamer. Na weken dralen over vertrouwen en deemoedig meeknikken over de noodzaak van een nieuwe ‘bestuurscultuur’ lijkt het inderdaad tijd om concreet te worden. Daarom is het zo beangstigend dat veel fractieleiders tegelijkertijd roepen: ‘En nu moet het snel ook!’ Alsof met de wekenlange reflectie op het eigen falen en de constatering dat een cultuuromslag nodig is, de cultuuromslag ook al heeft plaatsgevonden.

Het boetekleed dat de Haagse bestuurders zo ruimhartig aantrekken dreigt te verhullen dat het niet cultuur was die de getroffen ouders van de kinderopvangtoeslagaffaire door de mangel draaide, maar iets veel saaiers. Namelijk specifieke, door iemand bedachte en door iemand anders goedgekeurde, ambtelijke ‘programma’s’ die lekker efficiënt wilden werken. Uitvoeringsorganisaties als de Belastingdienst en het uwv werden jarenlang gedwongen om ‘meer met minder’ te doen, halverwege de jaren 2000 begonnen zij met standaardiseren en digitaliseren om ondanks aanhoudende bezuinigingen de boel draaiende te houden. Het gevolg, zo beschreef de commissie-Bosman in het rapport Klem tussen balie en beleid: molochen van uitvoeringsorganisaties waarin burgers vermorzeld worden. Hierdoor is de Belastingdienst, bijvoorbeeld, nu nog steeds niet in staat om de toeslagenaffaire goed af te handelen.

Het was daarom extra opmerkelijk dat de Raad voor de Rechtspraak in een onopvallend persbericht afgelopen maart vol optimisme verkondigde ‘meer met minder’ te gaan doen. Het ging om de introductie van de zogenoemde ‘inloopkamer’, een nieuw experiment om rechtszaken uit heel het land te verzamelen en deze digitaal en in bulk weg te werken, zodat ‘meer zaken met minder mensen afgehandeld worden’.

‘Routinezaken’ snel afhandelen? Voor de burger is een zaak allerminst ‘standaard’

De Rechtspraak is uiteraard geen uitvoeringsorganisatie, ze is de derde macht, maar de parallellen met het uwv en de Belastingdienst zijn stuitend. Na jarenlange door Den Haag opgelegde bezuinigingen heeft ook de Rechtspraak flinke achterstanden en te weinig rechters om die weg te werken. Dit voorjaar begon de Rechtspraak met precies die ingreep die uitvoeringsorganisaties de afgelopen jaren ook toepasten: standaardiseren en digitaliseren. Het verzet onder rechters is groot, zij vrezen tunnelvisie en een verlies van kwaliteit, blijkt uit ons onderzoek. De Centrale Ondernemingsraad van de Rechtspraak heeft principiële bezwaren, maar die hebben de bestuurders van de Rechtspraak naast zich neergelegd.

De ‘inloopkamer’ gaat enkel ‘routinezaken’ snel en digitaal afhandelen, is het verweer. ‘Ingewikkelde zaken’ blijven in de gewone rechtbank. Zo dreigt een onderscheid dat is ontstaan in de wandelgangen – ‘Wat voor zaken heb jij vandaag op zitting?’ ‘Huis-, tuin- en keukenzaken!’ – nu bepalend te worden voor de vraag of je recht hebt op een zitting in de buurt van je woonplaats of alleen online. Een beslissing over de alimentatie voor je kind, de afwijzing van je arbeidsongeschiktheidsuitkering, dat soort zaken mogen dan juridisch gezien ‘standaardvragen’ zijn, voor de burger is zo’n zaak allerminst ‘standaard’. De gevolgen zijn vaak groot, zeker voor kwetsbare burgers.

Nu bij de Belastingdienst en het uwv langzaam het besef groeit dat het werk van belangrijke pilaren van onze rechtsstaat niet eindeloos valt te standaardiseren en automatiseren, slaat de Rechtspraak noodgedwongen diezelfde heilloze weg in. De gesprekken over een nieuwe bestuurscultuur moeten de komende weken dan ook niet gaan over mooie intenties en ‘radicale ideeën’, maar over harde knaken voor die organisaties die onze rechtsstaat vormen.

‘Echt aan het werk’ met informateur Hamer zal dus voor een groot deel een zoektocht moeten zijn naar al die goedbedoelde bureaucratische programma’s die meer met minder willen doen; die ‘routineklussen’ in bulk willen afhandelen; die digitalisering inzetten om een complexe samenleving bestuurlijk behapbaar te maken. En die programma’s terugdraaien. Dat zal dus niet snel kunnen, dat kost geduld en geld.