Instabiel

Het CDA, dat al in een spagaat zat, moet zich nu ook nog eens verhouden tot de uitgelekte partijkritiek van Pieter Omtzigt. Kunnen de christen-democraten wel meeregeren?

Even dacht cda-leider Wopke Hoekstra in de kabinetsformatie een grote broek te kunnen aantrekken. Het lastige Kamerlid Pieter Omtzigt was immers even uit ’t zicht en het vinden van draagvlak voor de begroting van 2022 leek te slagen. Maar Hoekstra had zich verkeken op Omtzigt. Die zit dan weliswaar ziek thuis, maar heeft zich als vanouds in een onderwerp vastgebeten. Nu echter niet in misstanden bij kinderopvangtoeslag en Belastingdienst, maar in wat volgens hem mis is bij het cda.

De 76 pagina’s dikke notitie die Omtzigt hierover schreef, was bedoeld voor de interne partijcommissie die onder leiding van Liesbeth Spies de door het cda verloren verkiezingen evalueert, maar lekte uit. Uiteraard, want er zijn in een partij die inmiddels zo verrot en verdeeld is altijd mensen die daar belang bij hebben. En zo speelt Omtzigt, na de op foto vastgelegde aantekening ‘Positie Omtzigt, functie elders’, wederom een belangrijke rol binnen wat tot dit weekend zijn eigen partij was. Want hij heeft inmiddels zijn lidmaatschap opgezegd. Maar ook als ex-cda’er heeft hij nog invloed op de kabinetsformatie.

Het beeld dat Omtzigt van het cda schetst is bepaald niet fraai. Als er inderdaad sprake zou zijn van het kopen van invloed heeft niet alleen het cda een groot probleem, maar de Nederlandse democratie als zodanig. En hoe er intern door sommigen over Omtzigt werd gepraat, is stuitend. Maar dat dit Kamerlid moeilijk ligt in de eigen gelederen is niet nieuw. Dat heeft inmiddels een lange geschiedenis.

Dat werd al duidelijk toen Omtzigt in 2012 laag op de kandidatenlijst kwam te staan, plaats 39, terwijl hij toen al sinds 2003 met slechts een korte onderbreking in de Kamer had gezeten. Hij kreeg bij die verkiezingen echter zoveel voorkeurstemmen dat hij na partijleider Sybrand van Haersma Buma en de nummer 2, Mona Keijzer, toch één van de toen slechts dertien cda-Kamerzetels bemachtigde. Dat gaf hem een eigen mandaat. Maar maakte samenwerken met deze welhaast monomane dossiervreter, dit kuitenbijtertje, er niet makkelijker op.

Na zijn vasthoudende rol in de kinderopvangtoeslagaffaire verklaarden velen in de buitenwereld Omtzigt bijna heilig. Maar een heilige hoeft nog geen goede partijleider te zijn en over voldoende zelfkennis te beschikken om dat ook in te zien, al beet Omtzigt zich ook in die ambitie vast. En een heilige hoeft ook niet goed te liggen bij andere – ambitieuze – partijgenoten. Ook is hij niet de enige die bepaalt welke koers de partij op gaat, ook niet bij een partij die richtingloos is geworden.

Een heilige is niet de enige die bepaalt welke koers het CDA op gaat

Wat door de notitie van Omtzigt in ieder geval duidelijk wordt over het cda is dat niemand vat op hem heeft. Hier wreekt zich mogelijk extra dat de partij al geruime tijd zonder daadwerkelijke partijleider zit. Van Haersma Buma, die partijleider werd na de voor het cda desastreuze gedoogconstructie met de pvv, vertrok twee jaar na de verkiezingen van 2017 naar Leeuwarden. Pieter Heerma nam het fractievoorzitterschap over, maar liet meteen blijken het partijleiderschap niet te ambiëren.

Hugo de Jonge won na rommelige interne verkiezingen het lijsttrekkerschap van Omtzigt voor de verkiezingen van afgelopen maart, maar die laatste betwijfelt nog steeds of die interne verkiezingen eerlijk zijn verlopen. En Wopke Hoekstra werd alsnog overgehaald zich tot lijsttrekker te laten bombarderen toen De Jonge zich begin dit jaar terugtrok, wat voor iedereen overduidelijk een zet was om toch vooral Omtzigt niet de lijst te laten aanvoeren. Voor wie die man beter kent een begrijpelijke zet van het partijbestuur, maar als er beloftes aan Omtzigt zijn gedaan, is het verre van eerlijk. En daarmee koren op de molen van Omtzigt zelf: zie je wel, ze moeten mij niet.

Drie maanden na de verkiezingen gaat de versplintering in de Kamer inmiddels sneller dan de kabinetsformatie, want ook Omtzigt wil na zijn ziekteverlof alleen verder gaan. Toch riep iedereen aanvankelijk dat er vanwege de coronacrisis vaart moest worden gemaakt met een nieuw regeerakkoord. Maar nu is er dus weer dit nieuwe bommetje, deze keer geworpen door Omtzigt zelf, waardoor de vraag gerechtvaardigd is of het cda wel stabiel genoeg is om te gaan meeregeren. Lang geleden, toen het cda nog groot was, zei Kamerlid Joost van Iersel eens: ‘We just run this country.’ Nu lukt het niet eens meer om de eigen partij te runnen.

De vvd moet zich inmiddels achter de oren krabben en zich afvragen of het niet onverstandig is per se te willen vasthouden aan het cda als coalitiegenoot. Want heeft Hoekstra eigenlijk wel vat op zijn partij? Hoe zal het vertrek van Omtzigt en zijn aantijgingen uitpakken bij de achterban? Het zou weleens gevaarlijker voor de vvd kunnen zijn dan samenwerken met het door de liberalen vermaledijde linkse blok van pvda en GroenLinks. Tenminste, als het hun ernst is met het willen formeren langs de lijnen van de inhoud én het vaart willen zetten achter grote vraagstukken, zoals klimaat en woningbouw. Want na de coronacrisis zit Nederland niet te wachten op een kabinet dat al snel weer wankelt omdat één coalitiepartij intern haar zaakjes niet op orde heeft.

Na de notitie ‘Positie Omtzigt, functie elders’ is duidelijk gemaakt dat politici niet gaan over individuele Kamerleden van andere partijen. Dat laat onverlet dat ze wel rekening moeten houden met interne strubbelingen rondom personen, leiderschap en koers binnen een andere partij. Want de stabiliteit van een toekomstig kabinet mag niet uit het zicht raken.