Intellectuele ster

Roger Pearson
Voltaire de almachtige
Vertaald door Guus Houtzager
De Bezige Bij, 510 blz., 39,90

Op 20 mei beschreef Jaffe Vink in Trouw hoe hij het kamerdebat over het vertrek uit het parlement van Ayaan Hirsi Ali bekeek in het bijzijn van de hoofdpersoon zelf, waarbij hij onder meer een lyrische beschouwing wijdde aan de afgebladderde lak van Hirsi Ali’s teennagels. De kop van dit zeer emotionele stuk luidde: «De zwarte Voltaire». Ongetwijfeld verwees Vink hierbij naar Voltaires rol als belangrijk propagandist van het Verlichtingsdenken, zijn onvermoeibare strijd tegen religieus fanatisme en de moedige wijze waarop hij partij koos voor slachtoffers van onderdrukking door geestelijke en wereldlijke autoriteiten.

Op het eerste gezicht zou je zeggen dat dit weer zo’n typisch staaltje overdrijving is waar «de vrienden van Ayaan» zich wel vaker aan bezondigen. Vergeleken met dat van Voltaire is het oeuvre van Ayaan Hirsi Ali uiterst bescheiden en bovendien wordt zij door de autoriteiten niet vervolgd, maar juist beschermd. Uit de Voltaire-biografie van Roger Pearson blijkt evenwel dat de vergelijking zo gek nog niet is.

Ook Voltaire was een eersteklas gelukzoeker, die allerlei relaties aanging die zijn carrière konden bevorderen en schijnbaar moeiteloos van de ene partij naar de andere overstapte. Hij stond te boek als de onverschrokken strijder tegen elke vorm van onderdrukking, maar wanneer het zo uitkwam veranderde hij in een schaamteloos vleiende hoveling. Hij wist als geen ander hoe je je moest profileren als intellectuele ster.

Uit de vlot geschreven en goed gecomponeerde biografie van Pearson wordt opnieuw duidelijk – voor wie redelijk op de hoogte is van het onderwerp bevat het boek weinig nieuws – dat Voltaire allesbehalve de onbaatzuchtige, originele en vernieuwende denker was waarvoor hij werd versleten. Hij werd door middel van dubieuze speculaties schatrijk, was als philosophe vooral de popularisator van de ideeën van Newton en Locke, en was in de persoonlijke omgang vrij onbetrouwbaar. Heilig was hij dus niet, maar niettemin had hij grote invloed op het intellectuele klimaat van het achttiende-eeuwse Europa. Ook hier valt een vergelijking te trekken tussen Voltaire en Hirsi Ali, al heeft zij nog niet de helft van de leeftijd van hem bereikt. Het is goed mogelijk dat zij zich nog zal ontwikkelen tot iemand met een intellectuele statuur die lijkt op die van Voltaire.

In hoeverre iemand al dan niet heilig is, zegt natuurlijk niets over diens rol in het publieke debat.