Interactief griezelen

Het lijkt op het eerste gezicht een klassiek griezelverhaal. Een gezelschap beschaafde dames en heren zit in een oud landhuis rond het knappend haardvuur en vertelt elkaar ‘huiveringwekkende’, ‘verschrikkelijke’ geschiedenissen over spoken en geestverschijningen. Een van de heren kent het meest angstaanjagende verhaal van allemaal. Ooit kreeg hij een manuscript van een inmiddels gestorven gouvernante die een geschiedenis uit haar jonge jaren heeft opgetekend. Een geschiedenis over kinderen en geestverschijningen, zo laat hij doorschemeren.

Zoals het in een griezelverhaal hoort, wordt de spanning tergend opgevoerd. De heer heeft het manuscript niet bij zich, het bevindt zich in zijn flat in Londen. Voordat het gezelschap bij het verhaal kan rillen, moet zijn bediende heen en weer naar de stad. Er gaan dagen overheen. Daarna verdwijnt het gezelschap rond het haardvuur op de achtergrond en wordt het authentieke manuscript weergegeven. Ook dat hoort bij het genre: een griezelverhaal is pas echt griezelig als het echt is gebeurd. Er is griezelschrijvers veel aan gelegen om die echtheid min of meer te bewijzen. Het verhaal van de gouvernante gaat zo: ze komt te werken op het landgoed Bly, waar haar de zorg is toevertrouwd over twee weeskinderen, Miles en Flora. Natuurlijk is het een afgelegen landgoed met veel leegstaande kamers en vierkante torens met kantelen op de hoeken. Natuurlijk is de voogd, een gentleman die in de stad woont, afwezig. Sterker nog: hij heeft de gouvernante verordonneerd hem nooit lastig te vallen. Problemen lost ze zelf maar op. Natuurlijk is het niet verwonderlijk dat de gouvernante zich al snel afvraagt of er een ‘geheim’ is op Bly, een 'mysterie van Udolpho’ of een waanzinnige of een familielid dat opgesloten wordt gehouden zonder dat iemand het vermoedt. En natuurlijk is er ook iets aan de hand op Bly: de vorige gouvernante en de huismeester zijn op een duistere manier gestorven. Maar naarmate je verder leest, merk je dat het Henry James in De onschuldigen, een vertaling van het precies honderd jaar geleden verschenen verhaal The Turn of the Screw, om iets anders is te doen dan om een klassiek griezelverhaal. Hij gebruikt alle ingrediënten van de gothic novel en verwijst en passant naar het beroemde The Mystery of Udolpho en Jane Eyre om de lezer op het verkeerde been te zetten. Jawel, de gouvernante begint spoken te zien, de scherp omlijnde geesten van de vorige leermeesteres en de huismeester. Alleen bekruipt je na verloop van tijd het gevoel dat het luchtspiegelingen zijn die alleen zij ziet. Dat het James meer te doen is om het troebele brein van iemand die spoken ziet. De onschuldigen is daardoor een ijzingwekkend boek dat je opzadelt met vragen die niet te beantwoorden zijn. De kinderen lijken zo zoet en onschuldig, maar waarom is de jongeheer Miles dan van school gestuurd? De gouvernante vertelt over de geestverschijningen aan de huishoudster - gelooft die haar nu wel of niet? Is de gouvernante niet gewoon een hysterica? En als het verhaal over seksualiteit en het verlies van onschuld gaat, hoe zit het dan met de kinderen? De onschuldigen is zogezegd interactieve literatuur: je speelt als lezer zonder dat je het merkt een beslissende rol.