Internet als smokkelroute uit Iran

Een jaartje of tien geleden verkondigden stripkenners en theoretici, zoals Scott McCloud, ‘het einde van de papieren strip’, of in ieder geval een flinke vermindering van de fysieke boeken. Online comics zouden de overhand krijgen. Daarvoor werden een paar sterke argumenten genoemd: de productie van een online strip is extreem goedkoop en de omslachtige distributie via speciale stripwinkels kan worden overgeslagen. Hoe daar dan geld mee kon worden verdiend bleef onduidelijk. Het aanbod online strips was enorm en je kon er weekenden mee vullen achter je computer. Het niveau ontsteeg echter zelden dat van de flauwe gagstrip of de eerste experimenten van een jonge tekenaar. Nu mobiele telefoons kleine computers zijn geworden en je ermee kunt internetten, blijkt er toch een markt te zijn voor online comics. Met name de Amerikaanse superheldenstrips, waarvan om de zoveel tijd een dun deeltje verschijnt, die later worden gebundeld, zijn geknipt voor online voorpublicatie (waar nu dus wel voor wordt betaald). De papieren comics lijken nu dan ook ten dode opgeschreven. Als je echt niet kunt wachten, volg je het via je mobiel, of anders koop je later de graphic novel, waar nog wel een markt voor is.
Maar ook in landen waar een dictatoriaal regime strenge censuur hanteert, zoals in Iran, is online publicatie van een strip een uitkomst. Met wat moeite kan het anoniem blijven, en het verhaal is toegankelijk voor de hele wereld. Dus geen manuscripten meer over de grens smokkelen, zoals dat in de jaren zeventig gebeurde met De Goelag Archipel van Solzjenitsyn. Internet werd de beste smokkelroute voor kritische boeken. Die route kozen ook 'Amir’, een Iraans-Amerikaanse mensenrechtenactivist, journalist en documentairemaker, en 'Khalil’, een Iraanse cartoonist (beiden willen anoniem blijven), voor hun boek Zahra’s Paradise dat handelt over de Iraanse studentenopstand in 2009.
Zahra’s Paradise is geen stripdocumentaire, zoals de boeken van Joe Sacco over de Israëlische bezetting (Palestine, Gaza 1956) maar fictie, gebaseerd op verschillende verhalen die de makers hebben verzameld. Rode draad is de zoektocht van een moeder, Zahra, naar haar zoon Mehdi. Zoals veel anderen is hij tijdens de studentenopstand die uitbrak na frauduleuze verkiezingen in 2009 spoorloos verdwenen. Dat is het startschot voor een wanhopige zoektocht van de moeder, geholpen door haar andere zoon. In het door corrupte bureaucraten geregeerde land wordt ze van de ene instantie naar de andere gestuurd en maken we kennis met het kafkaëske doolhof dat de Islamitische Republiek Iran is. Zahra ontdekt vreselijke dingen, waar niemand in haar omgeving ooit iets van afwist. Mensen gaan pas dieper graven als dat nodig is. Zo blijken de lijken na de opstand uit het ziekenhuis te zijn ontvreemd, zonder dat er enig papierwerk is ingevuld. Er worden mensen opgehangen aan hijskranen, die daar een tijdje blijven hangen als afschrikwekkend voorbeeld. Ook zijn er geheime martelgevangenissen in de woestijn, zoals de Kahrizak-gevangenis, waar Zahra via via achter komt. Dat verhaal is helemaal pijnlijk als je leest dat Ahmadinejad de VS aanklaagde met een brief in The Washington Post over Guantánamo Bay ('de geschiedenis leert ons dat repressieve en wrede regeringen niet overleven’).
Helemaal griezelig wordt het verhaal als ze Zahra’s Paradise bezoeken, een supermoderne begraafplaats die is vormgegeven als een vliegveld, compleet met vertrekterminal. De enthousiaste functionaris ('wij zijn de efficiëntste bureaucratie in heel Iran!’) blijft ontkennen dat Mehdi daar is begraven. Na wat spionagewerk, zoals het hacken van de computer van een hoge functionaris van de Revolutionaire Garde, blijkt er echter een geheim gebied te bestaan, dat niet opgenomen is in het soepel draaiende, Duitse softwareprogramma. Zou Mehdi dan begraven zijn op 'lot 309’?
Het enige wat Zahra wil is duidelijkheid over haar zoon, maar het hele Iraanse overheidsapparaat werkt haar tegen. Via haar mars door de instituties lezen we hoe het totalitaire regime functioneert en dat er niets tegen te beginnen is. In tegenstelling tot Egypte en Libië zitten de machthebbers stevig in het zadel en is het leger zo georganiseerd dat het vrijwel elke opstand makkelijk kan onderdrukken. De angst zit er bij de bevolking dan ook goed in, want voor je het weet verdwijn je zomaar. Na lezing van dit boek besef je pas hoe moedig de opstandelingen waren, want voor er daadwerkelijk democratische verkiezingen zouden kunnen plaatsvinden, moet er heel wat gebeuren.
Zahra’s Paradise ontkomt niet aan de vergelijking met dat andere stripboek over Iran: Persepolis van Marjane Satrapi. Beide zijn kritische boeken over het totalitaire regime, uitgegeven als kloek zwart-witstripboek, maar inhoudelijk zijn ze erg verschillend. De verfilmde bestseller Persepolis is een autobiografisch verhaal over een jonge vrouw die Iran is ontvlucht en herinneringen ophaalt aan de tijd van de islamitische revolutie. Zahra’s Paradise toont ons hoe die revolutie is geëvolueerd in een wrede dictatuur, die zich heeft genesteld in de haarvaten van de samenleving. Persepolis is ook eenvoudiger getekend. Die grove lijnvoering paste perfect bij het verhaal over een jong meisje en haar kijk op de wereld van volwassenen. Zahra’s Paradise is gedetailleerder en er is meer aandacht besteed aan de vormgeving van de pagina’s.
Zahra’s Paradise is een aanklacht van de makers. Dat wordt nog onderstreept door de integrale weergave van het Omid-gedenkteken. Dat is een lijst met 16.901 namen van mensen die zijn geëxecuteerd sinds de oprichting van de Islamitische Republiek Iran en is samengesteld door de Abdorrahman Boroumand-stichting. De papieren weergave van de lijst in minuscuul lettertype ziet eruit als een papieren monument, al vraag je je af hoeveel mensen die lijst daadwerkelijk lezen. Zahra’s Paradise bevat een dikke appendix met uitleg en achtergrond en dat maakt dit boek nog krachtiger. Maar voor wie wordt afgeschrikt door stripboeken met appendices die zijn 'gebaseerd op waargebeurde verhalen’: Zahra’s Paradise is ook behoorlijk spannend en goed getekend.

Meer info: www.zahrasparadise.com

AMIR & KHALIL
ZAHRA’S PARADISE
Casterman, 272 blz, € 17,50