Rikki Holtmaat

Intrinsiek ranzig

Rikki Holtmaat, Het gebroken woord Uitg. Meulenhoff, 214 blz., ƒ36,50

In zekere zin ben ik een pornograaf, laat Rikki Holtmaat een van haar personages opmerken in haar roman Het gebroken woord. «Ik herschep de onderkant van het leven, ik gebruik de gruwelverhalen van de slachtoffertjes die ons via de kranten, de weekbladen en de talkshows op de tv bereiken, de verhalen die we allemaal maar al te graag horen.» De onderkant van het leven herscheppen is precies hetgeen Holtmaat zelf ook in deze roman doet. Het is lang geleden dat ik een boek pas weg kon leggen toen ik het uit had.

Terwijl aanvankelijk Het gebroken woord een zoveelste polderdrama lijkt te behelzen. De eerste pagina’s, met warme chocolademelk met slagroom in een marktcafé en een hyperactief broertje dat dan ook alleen de naam Broertje verdient, zijn echter akelig misleidend. Al snel bevinden we ons in een pikzwart woud, waar achter iedere boom zich een hongerige wolf ophoudt.

Vertelster in de roman is het meisje Marleen, een jaar of zestien oud. Sinds haar vierde, toen voor haar ogen haar vader werd vermoord, praat ze niet meer. Ze zegt nog wel eens wat, maar in de ogen van haar omgeving alleen onbegrijpelijke dingen. Rijtjes woorden bijvoorbeeld, woorden die allemaal beginnen met «gevoels», «bloed» of «rol», en die ze hardop in de goede volgorde plaatst. Of ze stelt vragen waar niemand de zin van inziet. Haar enige gesprekspartner is haar pop Leentje die ze altijd bij zich heeft en die ze voortdurend van alles in de oren fluistert, met name hele citaten uit Ovidius’ Metamorphosen.

Ondertussen is haar commentaar op hetgeen om haar heen gebeurt, zo klaar als een klontje. Haar moeder laat zich opnieuw inpalmen door de crimineel die verantwoordelijk is voor de dood van Marleens vader. Het kind dat ze inmiddels had met een andere man, stuurt ze zonder pardon met diens vader mee de deur uit. Marleen slaat het allemaal gade. Vervolgens kan het bal beginnen in het landelijke huisje te Iepen. De nieuwe man des huizes, door Marleen consequent aangeduid als Zondersnor, drinkt in de huiskamer zijn biertjes terwijl moeder en dochter in de slaapkamer boven de stoutste fantasieën van hun gasten waarmaken.

«Wolven» noemt Marleen de bezoekers die over het algemeen in vette mercedessen aan komen zetten. «De ding-dong van de bel rolt door de gang. Zondersnor schiet de keuken in, moeder gaat naar de voordeur om open te doen. Deze keer komen de wolven ook voor mij. Ze komen aan mij snuffelen, ze willen me opeten, met huid en haar. Het komt door het bloed dat iedere maand tussen mijn benen naar buiten vloeit: de geur van vers bloed trekt wilde dieren aan.»

Het verhaal van Het gebroken woord laat weinig te raden over, en wordt toch niet banaal of sensatiebelust. Het perspectief van het meisje brengt alle gruwelen ongecensureerd in beeld, maar omdat zij zo haar manieren heeft om zich af te sluiten is de schokdemper als het ware ingebouwd. «De wolven zoeken alle gaten en gaatjes van mijn lichaam en proberen er zover mogelijk in door te dringen. Achter ieder gaatje heb ik een sterke muur gebouwd: tot daar en niet verder.» Zo beeldt ze zich op het moment suprème steevast in dat ze, elegant gekleed en voor de gelegenheid Marie-Hélène genaamd, een vlucht maakt naar Acapulco met de Boeing 747. Zo’n beschrijving van een fantasievlucht maakt de voorstelling van hetgeen op dat moment in werkelijkheid met haar gebeurt er alleen maar griezeliger op.

Vuilrealistisch is deze roman dus niet, enkele passages daargelaten, wat ook komt door het beschreven milieu dat niet direct te plaatsen is. De vader van Marleen heeft haar grootgebracht met Ovidius en het meisje al op haar vierde leren lezen. Voor barokmuziek heeft ze een zuiver gehoor. Als een kunstenaarswolf, de «pornograaf» met wie ik deze bespreking begon, een vermoeden krijgt van Marleens binnenwereld, maakt hij een film over haar die wordt uitgezonden in de televisierubriek Het uur van de wolf. Gevraagd naar het waarom van dit kunstwerk merkt hij op dat waar het op geweld aankomt, verzonnen verhalen het winnen van reality tv of echte bekentenissen. Juist fictie zou de schokkende waarheid over onze tijd kunnen vertellen.

De lezer weet echter dat Marleen niet verzonnen is door de kunstenaar, maar opnieuw misbruikt, zij het met een «hoger» doel. Via deze pornograaf geeft Holtmaat blijk zich ervan bewust te zijn dat kunst over incest en misbruik nooit helemaal aan de ranzigheid kan ontsnappen. Nooit helemaal, maar wel goeddeels, zoals haar roman bewijst.