H.J.A. Hofland

Inventaris van shock and awe

Toen de oorlog tegen Saddam Hoessein onvermijdelijk was geworden maar nog niet was uitgebroken, deed een theorie de ronde dat iedere verandering beter was dan een bange handhaving van de status quo, in werkelijkheid een verstikkende stagnatie. Door een zeer harde klap zou de vastgelopen wereldorde weer in beweging komen, waarna onder Amerikaanse leiding de planeet verder zou worden gedemocratiseerd, te beginnen in het Midden-Oosten. In de samenvatting ziet het er wat simpel uit, maar dit is de kern van de neoconservatieve filosofie die de grondslag voor de oorlog in Irak was. Uitvoeriger staat het te lezen in oude jaargangen van The Weekly Standard, het huisorgaan van deze politieke school.

De harde klap werd uitgedeeld. Shock and awe is de toepasselijke naam van de ouverture. Een schok gevolgd door een zwijgen in ontzag.

Dat is nu bijna twee jaar geleden. Wat heeft de klap opgeleverd? In de eerste fase de Amerikaanse militaire overwinning in Irak, verwijdering van Saddam Hoessein en een breuk in het Atlantisch bondgenootschap. Daarna in Irak de ontwikkeling van bevrijding naar chaos en burgeroorlog, die de verkiezingen evenwel niet hinderden.

Een triomf voor de democratie, voor president Bush persoonlijk? Het feitelijke begin van wat toen in het vooruitzicht werd gesteld? Of een bevestiging van de onverzoenlijkheid der tegenstellingen? Er is instinct van het polder model nodig, een super Wim Kok, om in Irak constructief overleg te bereiken. En veel internationale samenwerking voor de wederopbouw. Uitgesloten is dit alles op den duur niet.

En vrijwel zeker is dat de 150.000 Amerikaanse troepen nog wel een poosje toezicht moeten houden. Over een half jaar valt er misschien meer over te zeggen. Door de algemene onveiligheid en de langdurige chaos ontbreekt het de media van het Westen aan ieder betrouwbaar inzicht. Het gebrek aan beredeneerde voorspellingen is een extra nadeel bij de wederopbouw.

De werkelijke toestand in Irak is iets anders dan het nieuws dat het Westen bereikt. Dat wil zeggen: berichten over aanslagen, gijzelingen enzovoort zijn zo gewoon geworden dat de publieke opinie er niet meer door wordt beïnvloed. Zeker na de verkiezingen is de chaos, in welke mate ook, voor deze kant van de wereld genormaliseerd.

Dat heeft zijn voordelen. Want nu kan er meer aandacht worden gegeven aan vraagstukken waarop de therapie van shock and awe nog niet is toegepast. Op korte termijn in het bijzonder de kernwapens die in Iran en Noord-Korea in verregaande staat van aanbouw of al voltooid zijn. Twee regimes die zich op sterk uiteenlopende manieren aan de internationaal gebruikelijke politiek en diplomatie onttrekken. Wat dictator Kim Jong Il in Pyongyang werkelijk denkt, weet waarschijnlijk alleen hij. Het zwaarst gewapende fossiel uit de Koude Oorlog, zich bedienend van de taal en de logica uit dit tijdvak, oppermachtig heersend in een land dat door zijn collectivistische economie feitelijk failliet is, maar onaantastbaar door de bom. Smeekt hij met behulp van zijn «aanvallende diplomatie» om aandacht van de rest van de wereld? Wil hij op deze manier zijn isolement openbreken, of is hij werkelijk gek? Niemand weet het zeker. Moet de rest van de wereld hem en zijn land verder laten verkommeren, tot deze laatste last uit vervlogen tijden zichzelf zal hebben opgeheven? Daarbij het risico lopend dat hij nog één keer met raket plus bom van zichzelf wil laten horen om zodoende in de wereldgeschiedenis terecht te komen? Hij zou niet de eerste zijn. Of moet om te beginnen een hoge delegatie uit het Westen eens met hem gaan praten, al was het maar om uit eigen ervaring te zien wat voor vlees we in de kuip hebben? Het kan zijn dat met deze laatste optie veel mensenlevens worden gespaard. Dus waard om te proberen.

De bom of bijna-bom van Iran is urgenter. Hoog in de lucht komen Amerikaanse vliegtuigen regelmatig kijken hoe het ermee staat. Na de foto’s waarmee minister Powell twee jaar geleden is verschenen, is de bewijskracht van dit materiaal afgenomen. Europese initiatieven om Teheran door overleg over te halen zijn voorbereidingen te staken, zijn deze week opnieuw vastgelopen. De Amerikanen worden weer ongeduldig, vinden dat Europa het te soft aanpakt. Maar wat, zullen de Iraniërs zich afvragen, is het alternatief van Washington? Een gewapende inval? Een nieuwe oorlog in het Midden-Oosten? Na de Amerikaanse verkiezingen is dat van minder belang, maar de publieke opinie voelt er niets voor. Bovendien zijn er niet genoeg soldaten want die moeten in Irak blijven, en er is geen geld. Dit alles afgezien van wat het effect in de regio zou zijn.

Het bewind in Teheran verschuift naar godsdienstig rechts, de fundamentalistische kant op. De nachtmerrie waarvan de oorzaak aan Saddam werd toegeschreven, krijgt nu in Iran een begin van geloofwaardigheid. Er is altijd nog een Israëlische oplossing, een snelle vernietigende luchtaanval zoals in 1981. Daarmee zou het opnieuw ontluikende vredesproces geen goed worden gedaan.

Op 23 februari komt president Bush naar Brussel, onder meer om het vredesproces met het Oude Europa te bevorderen. Dat is hard nodig, na de shock and awe van twee jaar geleden.