Iraans spel

Locarno is het festival van het grote plein met zijn reuzenscherm, maar de aardigste dingen zag ik in de kleine zaal waar video’s werden geprojecteerd.

Kleine video’s, soms gemaakt door opmerkelijk kleine mensen. Want wat doet een video van een Iraans meisje van nog geen negen jaar op een grote-mensenfestival? Het meisje Hannah is de dochter van Mohsen Makhmalbaf. Makhmalbaf is de meest eigenzinnige regisseur van Iran en ook ver daarbuiten zul je niet snel iemand vinden die zich met hem in originaliteit kan meten. Hannah regisseerde The Day the Aunt was Ill (Ruzi keh khaled mariz boud) en haar broer Maysam bediende de camera. Vader Makhmalbaf monteerde het materiaal. De kinderen maken in het filmpje ruzie over wie de hoofdrol mag spelen. Ze beschilderen ook hun opa die oppast, en dat zie je toch niet vaak in een film. Je zou de film die zogenaamd van Hannah is, kunnen zien als een vingeroefening van een groot regisseur. Een klein wonder van eenvoud en huiselijke humor.
Een andere grote Iraanse regisseur maakte ook een vingeroefening op video. Ook al een familieaangelegenheid. Abbas Kiarostami trok met zijn zoon Bahman de bergen in om zijn film Le gouêt de la cerise (waarmee hij Cannes won) voor te bereiden. De film gaat over zelfmoord. Een man zoekt iemand om het graf dat hij voor zichzelf wil graven na zijn dood dicht te gooien. Hij spreekt vele mensen aan. Niemand durft. Kiarostami oefent in de video The Project (Tarh) de monologen met zijn zoon die hem filmt. Schokkend intieme cinema. Extreem eenvoudig en extreem ontroerend. Kan iemand verklaren hoe het mogelijk is dat deze diep humane en persoonlijke cinema juist uit het grimmig repressieve Iran komt?
Kiarostami bracht nog twee (video)films naar Locarno. Eén staat op naam van zijn zoon. In Safari Be Diare Mosafer ontmoet Kiarostami na twintig jaar de hoofdrolspeler uit zijn film The Traveller (Mosafer). Hassan Darabi was een kind toen hij de rol speelde. Bij de ontmoeting heeft Hassan de film tien jaar niet gezien. Voor het oog van een Franse filmploeg die een documentaire over Kiarostami maakt, ziet hij samen met zijn vrouw zichzelf weer als kind. Gretig filmen de Fransen Hassans tranen. En al even gretig worden ze vastgelegd door Bahman.
Sentimenteel? Huiltelevisie? Misschien. Maar de herontmoeting tussen Hassan, zijn regisseur en hun film maakt ook iets duidelijk van het belang van de cinema in het huidige Iran. Een cinema die zo belangrijk kan zijn vanwege het zelfgekozen en opgelegde isolement. Een cinema waarin de scheidslijn tussen realiteit en verbeelding op een andere plaats wordt getrokken. Met zijn film heeft Kiarostami diep in het leven van zijn hoofdrolspeler ingegrepen. In veel Iraanse films speelt het maken van de film zelf een rol. Ook bij Kiarostami is dat veelvuldig het geval. Het gebeurt zo vaak dat het in onze ogen al een maniërisme van het Iraanse filmen is. Maar je zou ook kunnen zeggen dat in een context waarin film en leven dichter bij elkaar staan, de verwijzing naar het filmmaken belangrijker is. Misschien zelfs noodzakelijk is.
Er was ook nog een gelegenheidsfilmpje van Kiarostami te zien. Locarno beleefde zijn vijftigste editie en enkele filmmakers was gevraagd om hun toekomstvisie op de film in filmvorm weer te geven. Een grote vraag en de grote Kiarostami gaf een klein en simpel antwoord in vijf minuten. The Birth of Light bevat één (door time-lapse gereduceerde) opname van een zonsopgang in een Iraans berglandschap. Verre van perfect gefilmd op video door alweer de zoon. Voorzien van een westers barokmuziekje. Kitsch, denk je op het eerste gezicht. Ik denk dat als een filmschoolleerling waar ook ter wereld zo'n filmpje zou inleveren, dit onmiddellijk afgewezen zou worden.
Gooit Kiarostami hiermee zijn naam als grootste van de levende regisseurs te grabbel? Speelt hij een spelletje met de waardering door de westerse kritiek? Of begrijpen wij echt niets van de Iraanse cinema?