Iraanse raadsels

Niet Abbas Kiarostami maar Mohsen Makhmalbaf is de populairste cineast van Iran. Nergens blijkt dat duidelijker uit dan juist uit een film van Kiarostami. In Close-Up verwerkte Kiarostami het waar gebeurde verhaal over een wat vreemde cinefiel die zich uitgaf voor Makhmalbaf. De valse Makhmalbaf werd door een gegoede familie in huis opgenomen en verwend. Toen het bedrog uitkwam volgde een geruchtmakende rechtzaak. In de fictiefilm liet Kiarostami de echte vervalser zichzelf spelen zodat de bedrieger uiteindelijk toch de waarheid kon spreken en de verbeelding het documentaire realisme kon overtreffen. In Iran zijn ze dol op dit soort films. Alle recente films van Kiarostami spelen een spel met film in film en met fictie en documentaire.

Minder geraffineerd maar niet minder effectief en ontroerend is A True Story (Yek dastan-e vaghe'i) van Abolfazi Jalili. Jalili speelt in deze film zichzelf als filmmaker die op zoek gaat naar het ideale jongetje voor zijn nieuwe film. Als hij de jongen vindt, blijkt deze een ernstige verwaarloosde wond aan zijn been te hebben en samen met de jongen begint hij een gevecht tegen de windmolens van de medische bureaucratie.
Het verwarrende hoogtepunt van dit specifiek Iraanse genre van vals-documentaire fictiefilms is Salaam Cinema van Makhmalbaf. Inmiddels heeft Makhmalbaf daar al weer een soort vervolg op gemaakt met de film A Moment of Innocence (Nun va goldun). In deze film speelt hij zichzelf (bijna een must binnen dit genre) in een autobiografisch verhaal dat te mooi is om waar te zijn. Als jonge islamitische heethoofd van zeventien heeft Makhmalbaf een politieagent van de sjah aangevallen om zijn dienstpistool buit te maken voor de revolutie. De jonge Makhmalbaf werd opgepakt en verdween in de kerkers. Vier jaar later brak de revolutie werkelijk uit en werd Makhmalbaf, inmiddels grondig geschoold door zijn fundamentalistische medegevangenen, vrijgelaten. De eenentwintigjarige veteraan-revolutionair organiseerde cultuurpolitieke manifestaties en publiceerde een enorme stroom aan traktaten, verhalen, hoorspelen en toneelstukken. Vanaf het moment dat hij de film ontdekte bouwde hij in no time een imposant oeuvre op. Makhmalbaf is op dit ogenblik nog geen veertig en heeft veertien lange speelfilms op zijn naam staan, vele korte films en documentaires, en is ondertussen verhalen blijven publiceren. Deze ijverige maar steeds minder fundamentalistische cineast ontmoette tot zijn stomme verbazing tijdens de audities van Salaam Cinema (de film gaat over die audities zelf, al dachten de hoofdpersonen dat ze kwamen auditeren voor een andere film) de politieagent die hij als jonge revolutionair had aangevallen. De agent wou inmiddels ook bij de film en wendde zich hiervoor tot zijn voormalige slachtoffer. Samen met de agent reconstrueerde Makhmalbaf het voor beiden traumatische incident en dat werd de vernuftige en originele film A Moment of Innocence. De film is voor Nederland aangekocht en er komt dus nog gelegenheid om erop terug te komen.
Dat Makhmalbaf bepaald niet stil zit, blijkt uit het feit dat afgelopen week al weer een film van hem in Nederland uitkwam: het eveneens nieuwe Gabbeh. Het is een voor Makhmalbaf atypische film. Het is zelfs nauwelijks voor te stellen dat A Moment of Innocence en Gabbeh binnen een jaar door dezelfde cineast zijn gemaakt. A Moment is realistisch, hedendaags, speels en ironisch. Gabbeh is een sprookje uit een andere tijd en een andere wereld. Het is een zeer kleurig en fantastisch verhaal over een in het zuidoosten van Iran levend nomadenvolk. Voor een stadsmens uit Teheran als Makhmalbaf is dit volk als uit duizend-en-één-nacht bijna net zo exotisch als voor ons. Gabbeh laat zich alleen vergelijken met de films van de Armeense magiër Sergej Paradjanov. Paradjanov bouwde zijn films op uit een eclectische mix van Oekraiënse, Georgische, Koerdische en Armeense (volks)culturele elementen die alleen in westerse ogen authentiek oogde. Het is deze ‘authenticiteit’ die het filmdier Makhmalbaf ook al heel goed blijkt te beheersen.