Iris, bel ons

Is Iris en de 12 dates een datingshow? Een programma over persoonlijke groei? Een sadistisch gedragsexperiment? Of toch iets anders?

Omdat we moderne mannen zijn hadden we het, bij onze natuurwijn, over de nieuwe datingserie op Net5 (‘powered by LINDA’):

‘Ik denk steeds: moet ík niet op date met Iris? Gewoon, zodat ze één normale date heeft?’

Hij had me net foto’s van zijn pasgeboren zoontje laten zien; zelfs zijn vriendin gunde Iris een date met hem, zei hij.

Iris, in dit geval, was Iris Hond, gelauwerd concertpianiste en lijdend voorwerp van Iris en de 12 dates. De producenten van de serie hebben Iris in een huis in Bergen gestopt, waar ze steeds door taxi’s wordt opgehaald die haar naar afspraakjes brengen die – als je Bergen een beetje kent – zich een paar honderd meter verderop afspelen. Met de taxichauffeurs praat ze over wat ze verwacht van haar dates, en na afloop over hoe het ging, zoals Iris elke week met haar therapeut, haar boksleraar en zo’n beetje iedereen die de revue passeert praat over hoe ze zich bij haar dates voelde. Zelfs als ze een toevallige nagelsalon inloopt moet de pedicure-mevrouw eraan geloven – een mevrouw die verder geen deel uit maakt van het programma. ‘Het is niet helemaal een datingprogramma’, zegt Iris tegen haar. ‘Het gaat ook, zeg maar, over persoonlijke groei.’

Op een of andere manier is alles aan het programma raar. De muziek is steeds te vrolijk of te gelaten. Camera’s maken onverklaarbare in- en uitzoomende bewegingen. Elke keer als Iris’ therapeut in beeld komt, trekt hij op dezelfde manier met zijn ogen, alsof ze hem één keer hebben gefilmd en die reactie eindeloos erin hebben gemonteerd. Achter hem staat een foto van een hond in een lijstje – waarom? Wat is het verhaal van die hond? Leeft hij nog? Waarom lijkt de therapeut haar dates steeds af te kraken als ze ze ook maar een beetje leuk vindt? Is hij jaloers? En de dates zijn vreemd, mannen van in de dertig die godweethoe in het programma terecht zijn gekomen en die zich, in sommige gevallen, niets aantrekken van een volkomen gebrek aan chemistry en er toch voor gaan.

‘Die mannen, Joost, die hadden wij kunnen zijn!’

‘Die mannen, Joost, die hadden wij kunnen zijn!’

Maar dan mét chemistry, bedoelt hij.

In zijn NRC-column schreef Maxim Februari dat niemand het programma leuk vindt. ‘Behalve dat handjevol harteloze stukjesschrijvers met hun morbide fascinatie voor gedragsexperimenten’ die de sadistische producers ten kantore Net5 bedenken. Wat, wat mij betreft, nog het meest morbide aan het programma is, zijn niet de ongemakkelijke dates, maar hoe het programma Iris dwingt om naar zichzelf te kijken. Het hoeft niet nog eens te worden uitgelegd dat vrouwenbladen hun lezeressen via een optelsom van mode- en parfumadvertenties, dieetrubrieken en stukken over persoonlijke hygiëne een schoonheidsideaal voorschrijven. (Dat ideaal speelt niet te missen mee: de camera draait verlustigd om Iris heen, het is de male gaze alom.) Maar het programma laat onbedoeld vooral zien hoe de damesbladenmedia je een discours opleggen over hoe je jezelf en je mentale toestand moet bekijken. Alles wat Iris zegt of doet wordt door professionals geanalyseerd, alles gaat over groei of stilstand, alles wordt tot patronen teruggebracht, de simpelste boksoefening wordt gereduceerd tot: ‘Je durft geen Nee te zeggen’ of ‘Je moet jezelf laten gaan’.

Op de Wikipedia-pagina van Iris (Harderwijk, 20 mei 1987) staat dat ze misbruikt werd in een pleeggezin, waarna ze van huis wegliep en bij de nachtopvang van het Leger des Heils verbleef. Er staat: ‘Ter compensatie aan het gemis van een vaderfiguur ging zij in de Haagse kroegen pianospelend op zoek naar een plaatsvervanger. Doordat dit haar alleen maar tegenslagen bracht, sloot zij zich steeds meer af in haar eigen wereld en durfde steeds minder naar buiten te komen met het vertolken van haar gevoelens.’

Stel je voor dat deze karakterbeschrijving over jou gaat. Stel je voor dat er überhaupt zo’n karakterbeschrijving van je bestaat en op je Wikipedia-lemma staat, tussen je cv en platencontracten. Kun je jezelf dan nog als iets anders zien dan dat? Die therapy gaze is volkomen geïnternaliseerd. Tijdens haar dates heeft Iris het vooral over hoe de dates gaan met haar dates. De beste manier om een afspraakje om zeep te helpen is door jezelf continu af te vragen of het afspraakje wel leuk genoeg is – een beetje zoals de snelste manier om depressief te worden is om jezelf de hele dag af te vragen of je wel gelukkig bent. En de Net5-therapeuten laten haar die vraag geen seconde vergeten.

‘Is dat eigenlijk belangrijk voor je, een relatie?’ vraagt de mevrouw van de nagelsalon.

Iris, god bless her, denkt serieus na over de vraag van die totaal random pedicure-mevrouw. Ze denkt namelijk over alles serieus na. En dat is wat er echt fascinerend is aan het programma – je moet wel heel mensenblind zijn om het alleen als een gedragsexperiment te zien. Wat er te zien is, is Iris zelf, die midden in een programma dat in alles emotioneel effectbejag uitstraalt volkomen oprecht is. Niet één date benadert ze cynisch, zelden leek iemand zich meer open en emotioneel kwetsbaar op te stellen op tv. Ze is eerlijker dan zulke tv-programma’s verdragen: elke keer dat ze volschiet als haar bokstrainer iets zegt, is het alsof de experimenten van Net5 uiteenspatten. Op haar manier zet ze iedere stukjesschrijver al buiten spel.