Universitair docent literatuurwetenschap, Universiteit van Amsterdam

Isabel Hoving

Kluwens

De grootste misstand van deze tijd? Ik ken iemand, die zegt: dat is ons gebrek aan respect voor stenen. [i] Laat ik voor de lol eens bij die suggestie beginnen. Waarom niet? Het is één absurd los eindje van de kluwen van onze problemen, maar als je hieraan begint te peuteren kom je net zo goed bij de kernkwesties uit. Gebrek aan respect voor stenen, dat is gebrek aan respect voor de trage werkelijkheid van de aarde, voor deep time, dat wil zeggen, voor de processen van evolutie en klimaatverandering waar ons economisch systeem op hoogst riskante wijze in ingrijpt. Als je dit draadje verder uit de kluwen trekt komt de kwestie van de grootschalige milieuverwoesting mee. Trek harder, en je krijgt behalve verwoestijning en overstromingen ook armoede mee, een oneerlijke wereldmarkt, economische en politieke instabiliteit, nationale en regionale angst en onzekerheid. Onze Nederlandse verrechtsing, groeiend populisme en intolerantie zijn verweven met de groei van fundamentalisme en etnisch en racistisch geweld wereldwijd, en die weer met een falend politiek bestel, dat wereldwijde kwesties niet weet op te lossen, en dat weer met de falende journalistiek en falend onderwijs.

Als cultuurwetenschapper en schrijver ben ik geen deskundige in grote sociale misstanden, maar wel in kluwens. Dat is mijn antwoord op de vraag naar het grootste vraagstuk: er is er niet één, het is altijd een kluwen. Het grootste probleem ligt ’m erin dat de problemen niet in samenhang worden aangepakt. En daarmee benoem ik meteen het kwaadaardige simplisme van het populisme als een ander cruciaal probleem. Het populisme, dat tot een gewelddadige, rancuneuze samenleving leidt, zou een prima kandidaat zijn voor de positie van hoofdprobleem. Maar ook onder het populisme liggen fundamenteler economische en politieke ontwikkelingen - die straks tot een vloedgolf leiden waarin al onze huidige preoccupaties verzuipen.

Belangrijker dan het zoeken van een hoofdprobleem is misschien de vraag: wat kunnen we aan die kluwen problemen doen? Ooit koesterden mensen als ik de hoop dat literatuur iets kon uithalen. Dat kunst ons kon genezen van onze verlangens naar simplistische oplossingen. Maar literatuur kan dat alleen voor lezers die daarnaar op zoek zijn. Kunst en literatuur genezen niemand; in plaats daarvan wroeten ze akelig in het rode binnenste van de samenleving, of spelen ze hun eigen pijn en verlangens uit. Ook de cultuurwetenschappen, die alle complexiteiten dóór hebben, kunnen weinig bijdragen aan de oplossing van grote problemen. Mooi en knap denken leidt namelijk niet tot mooi en knap handelen; de regels van de wereld van de (cultuur-)wetenschap en die van beleid en politiek zijn principieel anders, en de kloof tussen die werelden is immens.

Kunst, die kampioen van de complexiteit, is niet de oplossing voor de kluwen van problemen, en de bezuinigingen op cultuuranalyse (want dat is wat kunst is) zijn niet het ergste kwaad. Maar die bezuinigingen zijn wel verstrengeld met een populistische politiek die de sociale tegenstellingen aanscherpt en het milieu laat verwoesten. Daarom doet het er niet zoveel toe wat het allergrootste probleem is. Het maakt niet uit wáár je je actie of analyse begint, bij de bezuinigingen op de kunst, of bij de acties tegen Essent, of bij de wereldmarkt en de internationale armoedebestrijding. Misschien kan zelfs een idiote actie voor meer respect voor stenen iets uithalen. Waarom niet? Als er maar véél gebeurt. Heel veel: eindeloze kluwens van acties, én analyses.


[i][i] Echt waar, kijk maar na: de gerespecteerde wetenschapper Val Plumwood schreef hier in 2007 over.


Bekijk ook de pagina van Isabel Hoving bij de Universiteit Leiden