Film

James Dean I

Film: Rebel Without a Cause op dvd

In september is het precies vijftig jaar geleden dat James Byron Dean zichzelf verongelukte door zijn Porsche 550 Spyder in de buurt van Salinas, Californië, in stukken te rijden. Hij was 24 jaar oud. Nog voordat hij werd begraven, was het mythologiseren van zijn leven een feit. Dat duurt tot vandaag de dag voort. In The Guardian van 14 mei publiceerde Germaine Greer een stuk over de filmster, getiteld Mad About the Boy, ter gelegenheid van een nieuwe print van zijn be roemdste film, Rebel Without a Cause. Het stuk heeft maar één thema en dat is dat Dean «queer as a coot» was, dus door en door homoseksueel. Hiermee heropent Greer de discussie over de seksualiteit van Dean, die er zelf nooit een geheim van maakte dat hij biseksueel was. Hij zei immers ooit: «Nou, ik ben niet van plan door het leven te gaan met één hand vastgebonden achter mijn rug.»

Seksualiteit staat centraal in het discours over Dean als film icoon én in de wijze waarop zijn films tijdloos zijn qua thematiek.

De Dean-mythologie maakt hem tot de eeuwige kind-rebel, iemand die tegen de gevestigde orde ingaat door het ondermijnen van normen en waarden. Het beste blijkt dat uit Rebel Without a Cause van Nicholas Ray. De film kwam uit in de jaren vijftig, het tijdperk van Dwight D. Eisenhower en het conformiteitsideaal van de midden klasse. In de nieuwe, eenvormige voorsteden streefde de burgerij naar een comfortabel, ordelijk le ven. Rebel, met zijn boodschap van opstand tegen gezagsfiguren, was als olie op het vuur. Meer nog, de film stelde een vraag die eigenlijk heiligschennis was in het Amerika van na de Tweede Wereldoorlog: wat betekent het een man te zijn?

In Rebel lijdt de vader van de jonge Jim Stark (Dean) onder een tirannieke moeder. De vader is de weg kwijt; hij is gekleed in de keukenschort van de moeder en hij lacht als een vrouw. Juist in dit klimaat beleeft de tiener Jim een crisis in zijn mannelijkheid. Op school wordt hij uitgemaakt voor mietje. Hoe te reageren? Zijn «vader» geeft niet thuis en zijn moeder is een monster. Het kind belandt in een vacuüm, tussen kind en volwassene in, op de grens tussen mannelijk en vrouwelijk.

De crisis is er meteen als de film begint. In een moment dat mees terlijk geïmproviseerd is door Dean zelf, ligt zijn personage dron ken op het trottoir. Door het Cinema Scope-formaat krijgt de acteur iets groots en iconisch. Met een zalige uitdrukking op zijn gezicht kijkt hij naar een speelgoedaapje. Liefdevol speelt hij ermee. Dan bedekt hij de knuffel met een stuk krantenpapier. Later, in de slot scène, is de cirkel rond. In de verlaten villa vindt de confrontatie plaats tussen de politie en het nieuwe surrogaatgezin dat bestaat uit Jim, zijn vriendin Judy (Natalie Wood) en hun vriend Plato (Sal Mineo). Het eindigt in geweld: de politie schiet Plato neer. Jim, ontroostbaar, werpt zich op het trottoir. Hij bedekt het levenloze, jonge lichaam met zijn beroemde, felrood gekleurde jasje.

Deze pijnlijke scène komt in een nieuw daglicht te staan door een extraatje op de nieuwe dvd van Rebel. Hierin praat Stewart Stern over zijn script voor de film. Hij vergelijkt Jim/Dean met Peter Pan, de androgyne jongen die nooit op groeit. Zo bezien raakt het moment dat Jim afstand doet van het iconische jasje de kern van de film: hoe kostbaar en intens het leven van de tiener ook is, er komt een moment van afscheid. Hij heeft zichzelf gevonden; hij is een man geworden. In het proces gaat iets verloren wat nooit meer terugkeert: on schuld, dramatiek, groots heid.

Dit is de eerste in een serie over de films van James Dean. Volgende week: East of Eden