Filmhuis

Japanse toeriste als keerpunt

FILM PIJN

Een fysiek toegetakelde fotograaf uit Amsterdam en een bebrilde Japanse toeriste zitten minutenlang vrijwel zwijgend naast elkaar op een bank. Zij moedigt hem aan om van de noedels die voor hen liggen te eten en geeft zelf het voorbeeld. In eerste instantie weigert hij. De man, Vincent, is psychisch verward door een familiedrama. Hij geeft zichzelf hiervan de schuld en probeert de innerlijke pijn te doven door zijn lichaam te laten aftuigen en het te verwaarlozen. Uiteindelijk neemt hij toch de eetstokjes tussen de vingers. De honger wint het van zijn verslavende drang om zichzelf almaar te straffen. Dankzij de zorgzaamheid van het Japanse meisje – dat zelf volslagen ontheemd is in de Europese wereldstad – begint Vincent zich weer mens te voelen.

Het is een van de sterkste scènes uit PIJN, de prijswinnende eindexamenfilm van de Spaanse filmmaker Iván López Núñez (1978), die dit jaar afstudeerde aan de Nederlandse Film en Televisie Academie (nfta). De jonge regisseur is duidelijk beïnvloed door het werk van Tsai Ming-liang, waarin nauwelijks wordt gesproken en de personages door middel van kleine handelingen en rituelen, zoals het achterlaten van voedsel in Goodbye Dragon Inn, hun menselijkheid tonen. Núñez zelf zegt dat hij een pure film wilde maken door zo veel mogelijk te vertellen met beelden en spaarzaam gebruik te maken van dialoog. Muziek is er in het geheel niet. Communicatie tussen mensen ontstaat door dingen met elkaar te doen, kleine acties. Door slechts die alledaagse patronen te registreren, wil Núñez de kijker de gelegenheid bieden tot eigen interpretatie: ‘Je gaat mee met de personages, terwijl je ze nauwelijks kent. Er is vrijwel geen achtergrondinformatie. Vincent is in feite een eikel, maar toch heb je sympathie voor hem.’

De desolate vormgeving van de film past bij de gemoedstoestand van de twee protagonisten. Het kleurgebruik is overwegend sober en grimmig. De manier waarop de camera Vincent dicht op de huid volgt terwijl hij op straat mensen provoceert met de bedoeling gemolesteerd te worden, heeft een vrij overrompelend effect. Een filmtechnisch zeer geslaagde scène is die waarin Vincent achtereenvolgens een fietser en een autodief tot geweld tegen hem probeert aan te zetten. Ze worden eerder afgeschrikt door zijn inmiddels onmenselijke en verwilderde verschijning, waarna de fotograaf besluit om dan maar zijn eigen hoofd tegen een muur te rammen. Dit alles krijgen we voorgeschoteld via een intense long-take.

Het is pijnlijk om te zien hoe zwaar iemand zichzelf meent te moeten straffen. Wat het nog schrijnender maakt, is dat we de precieze aard van de kennelijk zo dramatische gebeurtenis uit Vincents verleden nooit geheel te weten komen en dus niet kunnen beoordelen in hoeverre het terecht is dat hij het zich dermate aanrekent. Daar gaat het Núñez ook niet om. Hij wil in hoofdzaak een proces van ontmenselijking laten zien en het keerpunt daarin wanneer er in de gedaante van de Japanse toeriste een soort spiegelfiguur optreedt die geeft zonder iets terug te verwachten. Dat het slot van PIJN wellicht wat uit de toon valt doet niets aan de kern af. Núñez houdt zich bezig met universele thema’s en weet die, in tegenstelling tot veel andere filmmakers, te koppelen aan een prikkelende cinematografische vorm.

PIJN van Iván López Núñez, 13 september, Vara