Ger Groot

Javed

Javed was geen terrorist, althans geen echte. Hij noemde zich zo, omdat dat in het islamitische Pakistan onder jongeren een geuzennaam geworden was. Veel meer dan «super-cool» hield het niet in. Anders was dat bij Adil, die was toegetreden tot een van de radicaal-islamitische partijen en was doodgeschoten. Javed trouwde, en toen was het ook met zijn quasi-terrorisme uit.

Rond Javed en Adil draait het eerste hoofdstuk van Oskar Verkaaiks Sayyid Pakistani en de bruiloft van de dood (Uitg. Bulaaq). Ergens tussen roman, reisreportage en antropologische studie in roept het boek een prachtig beeld op van de dagelijkse werkelijkheid in Pakistan. Dat werd tijd, want Pakistan geldt in Nederland als een beetje louche. Het is het lelijke zusje van India, dat we dankzij Gandhi en de hindoeïstische folklore in hoge mate knuffelbaar zijn blijven vinden. Atoombommen hebben ze allebei, maar Pakistan heeft ook nog de islam.

Zoiets werkt vandaag de dag al snel tegen je, maar ook voor het land zelf lijkt de islam een gemengde zegen. De nationale eenheid is erop gebouwd, maar hoe verenig je een land rond een religie met zoveel verschillende gezichten? Adil en Javed konden model staan voor die diversiteit, maar wat maakte van één van beide jeugdvrienden een fanaticus en van de ander een realist?

Dat is geen Pakistaans en zelfs geen islamitisch probleem. Een Spaanse vriendin vertelde me ooit hoe ze tijdens haar studie als vanzelf in het anti-franquistisch verzet verzeild raakte. Veel meer dan lange, doorrookte vergaderingen en af en toe een flits demonstratie stelde het niet voor. Er hing een sfeer van blikvernauwing en radicalisme, al had ze haar onbehagen daarover toentertijd waarschijnlijk niet eens kunnen rechtvaardigen.

Zij bleef weg, maar anderen gingen door en eindigden moordend in de Grapo. Wat hen scheidde, was minder een ideologie dan een dunne lijn van toeval, karakter en gevoel voor betrekkelijkheid. Als het persoonlijke ooit in de politiek doorslaggevend is, dan in de mate waarin iemand vatbaar blijkt voor overgave of twijfel, ongeacht waaraan.

Overgave is altijd de sterkste van de twee en dat maakt haar zo riskant. Liefde voor God doet je uitstijgen boven de aardse krachten, mijmert Javed, maar dat maakt ook de kans op ongelukken groter. Daarom schikt hij zich in een gearrangeerd huwelijk. Liefde is iets van de hemel en hemelse zaken worden op aarde al snel levensgevaarlijk.

Als erfgenamen van de Romantiek trouwen wij alleen nog maar uit liefde die we prompt vergoddelijken. Zo mooi als dat klinkt, loopt het vaak slecht af, zegt Javed, en hij lijkt de statistieken aan zijn kant te hebben. Nauwelijks nog gesteund door de druk van de omgeving dreigt het westerse huwelijk onder zijn eigen hemelse liefde te bezwijken. Het moet alles waardoor het overeind gehouden wordt zelf opbrengen en dat blijkt steeds vaker te veel gevraagd.

Javed huwde met de bruid die zijn familie uitzocht, maar Adil huwde met de islam. Hij deed dat wel uit overtuiging en uit liefde, en daarom ging het fout. Zijn geloof werd een romantisch huwelijk naar moderne snit. Het was niet meer een vanzelfsprekende manier van leven maar een overbewuste manier van denken, zo zal een oude man later in Verkaaiks boek klagen. Het integralisme vraagt zich bij alles af of het wel islamitisch is — moppert hij — uit naam van een traditie die in werkelijkheid een nieuwerwetse vinding is.

In het Westen begon de moderne tijd met de ontdekking van het innerlijk. Niet de handeling telde, maar het geweten; niet het welzijn van de wereld, maar de inwendige overtuiging. Dat was de revolutie van het protestantisme en het Westen is daar rijk en veelwetend, zij het waarschijnlijk niet gelukkiger door geworden. Maar wanneer traditie eenmaal plaats heeft gemaakt voor neurose komt ze alleen nog terug als folklore.

Adil is de islamitische volgeling van Luther en Calvijn. Het maakt hem bepaald niet sympathieker dan Javed of andere katholiek-lauwwarme gelovigen in Verkaaiks boek. Maar overgave is altijd de sterkste en het innerlijk heeft de toekomst. Het fundamentalisme is — ondanks alle schijn van het tegendeel — het modernisme en Amerikanisme in de islam. Dankzij Adil zullen de Pakistanen ooit uit liefde trouwen — en scheiden.