Interview met PvdA-denker Paul Kalma

‘Je kracht als links ligt in je verschillen’

De kiem voor de verkiezingsnederlaag van de PVDA ligt paradoxaal genoeg in de massale protesten op het Museumplein in 2004, denkt ideoloog en kersvers kamerlid Paul Kalma. Nu kampt de pvda met een SP die haar dominantie op links kan betwisten.

Bij sommige mensen lijkt sociaal-democratie meer een karaktereigenschap dan een politieke keuze. De warme bescheidenheid, nuance en de politiek van kleine stapjes die voor Paul Kalma de kern vormen van de sociaal-democratische traditie staan evenzeer centraal in zijn houding. Het maakt de zoektocht naar een antwoord op de huidige problemen van de pvda er niet makkelijker op. Want de enorme verkiezingsnederlaag van de pvda hangt volgens Kalma, scheidend directeur van de Wiardi Beckman Stichting en vanaf deze week lid van de Tweede Kamer, samen met de nog steeds smeulende woede over het door het kabinet-Balkenende II gevoerde sociale beleid. Paul Kalma: ‘Je kunt dat omschrijven als het Museumpleingevoel. De pvda heeft die aanhoudende hang naar solidariteit onder grote delen van de bevolking, die je ook tegenkomt in onderzoeken van bijvoorbeeld het Sociaal Cultureel Planbureau, onderschat. Het is bovendien vermengd met wantrouwen tegenover de politiek en een nogal defensieve houding van “wat krijgen we nu weer allemaal over ons heen”. Tel daarbij op die andere belangrijke politieke gebeurtenis van de afgelopen jaren, het nee tegen de Europese grondwet, en je hebt een situatie waarop de pvda heel moeilijk een antwoord kan vinden. De sp is in zo’n klimaat als een vis in het water. De sociaal-democratie brengt de nuance in het debat. Bestrijding van de commercialisering van de zorg? Ja, maar dat wil niet zeggen dat iedere vorm van commercie en marktwerking in de zorg verkeerd is. Dat is een genuanceerder verhaal, en dat heeft het in dit maatschappelijke klimaat moeilijk.’

Toch was de PVDA er op ‘het Museumplein’ bij en stond ze in die periode hoog in de peilingen. De kentering kwam pas toen de partij – in een erg vroeg stadium, lang voor de verkiezingen – regeringsfähig wilde overkomen met beleidsvoorstellen in plaats van de woede over het gevoerde beleid verder te kapitaliseren.

‘Dat er fouten zijn gemaakt in de campagne is zeker. Er komt een commissie, die zal zich daarover buigen, waarna er ongetwijfeld een debat gaat plaatsvinden_._ Maar het beeld dat nu is ontstaan van een partij die voortdurend schipperde, klopt niet. De pvda ging deze verkiezingen in met een linkser programma dan voorgaande jaren. Neem het thema privatisering en Schiphol. Of de kritischer houding ten aanzien van de flexibilisering van de arbeidsmarkt en de versoepeling van het ontslagrecht.’

Bij Bos denken de meeste mensen desondanks niet direct aan een sociaal-democraat.

‘De kracht van Wouter Bos schuilt in zijn vermogen om een compromis te belichamen tussen een meer sociaal-liberale stroming, met New Labour als belangrijkste voorbeeld, en de sociaal-democratische traditie. Dat er wat schort aan dat compromis en de wijze waarop het door de pvda wordt gepresenteerd, is nu wel gebleken.’

Met dank aan het Museumpleingevoel. Is dat sentiment links of apolitiek?

‘Het heeft wel degelijk een linkse kant. Maar er speelt nog iets anders mee dat de zaak bemoeilijkt. De verkiezingscampagne als geheel was inhoudelijk teleurstellend. Moeilijke onderwerpen als immigratie, integratie en de islam, maar ook de oorlogen in Irak en Afghanistan kwamen nauwelijks aan de orde. Datzelfde geldt voor het thema Europa. Tegelijkertijd zie je dat de eurosceptische partijen de verkiezingen hebben gewonnen. Volgens mij is er een verband tussen het een en het ander. Door het niet te hebben over de Europese Unie lieten de centrumpartijen, waaronder mijn eigen pvda, de euroscepsis voortwoekeren.

Natuurlijk, voorzover dat sentiment voortkomt uit een behoefte aan Europees beleid dat meer recht doet aan de solidariteit is het links. Maar het is een combinatie. Het gevaar dat links bedreigt is dat je je tegenover het liberale beleid nationaal ingraaft. Maar de pvda heeft, samen met enkele andere partijen die ook een Europese traditie te verdedigen hebben, inderdaad onvoldoende laten zien dat wij voor een ander, socialer Europa zijn.’

Hoe moeten we de SP na deze verkiezingen eigenlijk typeren? De partij plaatst zich steeds meer in een traditie van de SDAP, Drees en Den Uyl. Is het nog wel een partij ‘links van de sociaal-democratie’?

‘Ja, maar met duidelijk sociaal-democratische elementen. De sp is wel eens omschreven als de pvda van de jaren zeventig. Maar naast dat sociaal-democratische zie ik bij de sp ook radicaal-socialistische elementen. Dat zit ’m misschien niet zozeer in het programma als in een cultuur. De sp zal onvermijdelijk onder druk komen te staan om niet alleen het debat naar buiten toe sterker aan te gaan, maar ook binnen de partij. Het eerste hoogoplopende interne debat in de sp moet nog gevoerd worden.’

Heeft de linkse samenwerking waar het de afgelopen tijd veel over ging nog wel perspectief met zo’n grote SP? Barst er in plaats daarvan geen strijd om de sociaal-democratie los, over de vraag wie zich de ware vertegenwoordiger van die stroming mag noemen?

Paul Kalma: ‘Dat kan een risico zijn. Die concurrentie moeten we dan aangaan. Maar de grote opgave is om weer een werkbare arbeidsdeling tussen de linkse partijen te realiseren. Ruim tien jaar geleden schreef ik een artikel over het belang van linkse samenwerking samen met Paul Scheffer en Jos de Beus – die inmiddels bij de verkiezingen voor andere partijen kiezen. Een van de ideeën was dat de pvda als grote partij van de drie buiten haar oevers moest treden. Daarmee doelden we op een besef dat andere partijen ter linkerzijde je kunnen aanvullen op die punten waar niet je grootste kracht ligt. Dat idee van linkse samenwerking wil ik heel graag overeind houden. GroenLinks heeft behalve veel aandacht voor het milieu ook een vrijzinnige benadering. Dat is ook onderdeel van de traditie van de pvda, maar een partij die je daarop krachtig aanspreekt blijft belangrijk. De pvda is in de jaren negentig bovendien de partij van de bestuurders geworden. Er is soms een sp voor nodig om die zelfgenoegzaamheid aan de kaak te stellen en te bestrijden. Waar het op neerkomt is dat je kracht als links in je verschillen ligt. Daarom moet je uitkijken voor een homogenisering van links. Ik ben in dat kader nogal gecharmeerd van de opvattingen van de Duitse politicoloog Franz Walter over de spd en de Linkspartei. Die laatste haalt stemmen aan de linkerzijde, ook bij groeperingen die erg ver van de politiek als geheel zijn afgedreven. Die stemmen zou een centrumlinkse partij als de spd nooit binnen kunnen halen.

De vraag is hoe het bij ons in Nederland verder moet met de linkse samenwerking. Het idee was steeds om gezamenlijk op te trekken in een links kabinet. Maar nu? Is GroenLinks ineens buiten beeld? En stel dat de linkse partijen toch verdeeld worden tussen oppositie en regeringsverantwoordelijkheid, is het idee van linkse samenwerking dan helemaal weg of overleeft het besef dat je elkaar in een aantal opzichten nodig hebt?’

Een schrale troost: aan de andere kant van het politieke spectrum begint de heilige alliantie tussen liberalen en conservatieven ook barsten te vertonen.

‘De vvd is niet alleen gespleten, maar is ook nog eens ver van haar eigen traditie komen te staan. De liberalen waren altijd de critici van de maakbare samenleving. Diezelfde liberalen wekken nu soms de indruk dat een krachtig optredende overheid de problemen van de multiculturele samenleving wel even kan oplossen; dat de staat het best weet naar wat voor school allochtone kinderen moeten. Het etatisme waar de pvda vroeger terecht op is aangesproken, is nu overgenomen door de vvd. Dat brengt ons bij een vraagstuk waar zowel het cda als de pvda zich op zou moeten bezinnen. Hoe is het mogelijk dat het liberalisme de afgelopen 25 jaar telkens zijn stempel drukte op het sociaal-economische beleid? En dat in wisseldienst met de christen-democraten en de sociaal-democraten, die daar beide electoraal onder hebben geleden!’

Is het voor de PVDA een voorwaarde voor kabinetsdeelname dat het CDA die alliantie met het liberalisme opzegt?

‘Je moet natuurlijk uitkijken om dat letterlijk te gaan eisen. Zo werkt het niet. Maar de schaduwzijde van het gevoerde beleid dient onderkend te worden. Daarbij moet je je trouwens niet blindstaren op de kabinetten-Balkenende. De Nederlandse politiek heeft al decennialang de neiging om als reactie op de modernisering er nog een schepje bovenop te doen. Onder het motto: de samenleving verandert, dus wij moeten die instituties als een gek mee laten veranderen, anders gaat het helemaal mis. Het verzet daartegen is een sterk onderdeel van het verkiezingsprogramma van de pvda. Want het omgekeerde zou wel eens het geval kunnen zijn. Juist de bestaande instituties, die de sociaal-democratie maar ook de christen-democratie hebben helpen opbouwen, zijn van wezenlijk belang om alle veranderingen op een verantwoorde manier te kunnen doorstaan. Dat is trouwens ook waar de sociaal-democratie voor staat: de modernisering in goede banen leiden.’

Kan de Partij van de Bescheidenheid zoals u die schetst wel een vuist maken in het huidige gepolariseerde politieke klimaat tegenover de sp?

‘Het is lastig. Maar het helpt als je, zoals de cabaretier – dominee ook wel een beetje – Freek de Jonge deed, laat zien in welke enorme rijkdom we leven en hoe klein onze problemen zijn vergeleken met andere delen van de wereld. Ik heb dat, helaas, geen politicus horen zeggen in de verkiezingscampagne. Dat lieten ze aan de cabaretier over. De bescheidenheid heeft het moeilijk in een klimaat van snelle oplossingen en gespierd taalgebruik.’

Maar ook het klimaat van de grote woede.

‘Dat kan ik me bij sommige mensen ook heel goed voorstellen. Het is absoluut niet bedoeld als “jongens, niet zoveel klagen, laten we positief zijn over ons land”. Er is heel veel mis. Maar zie het ook in perspectief. Ik mis die relativering, de brede benadering en het opkomen voor de nuance erg sterk bij de politieke elite in Nederland.’

Paul Kalma in 2002 over de PvdA na Fortuyn: http://groene.alias.nl/index.php?show=article&source=article_list&item=9&article_id=D59F08370cea636227yNvWB67335 De website van Een Ander Nederland, een initiatief van een aantal Kamerleden voor linkse samenwerking, met veel discussie: http://www.eenandernederland.nl/ De precieze einduitslag en een overzicht van de voorkeursstemmen bij de Tweede Kamer-verkiezingen: http://www.kiesraad.nl/nieuwsberichten/uitslag_van_de#Aantallenstemmenenzetelsperpartij