Wanbeleid aan de Belarussische grens

‘Je kunt ze beter laten lopen’

Aan de Poolse en Litouwse grens met Belarus zijn vluchtelingen een speelbal geworden van de politiek. Belarus gebruikt migranten uit Centraal-Azië en het Midden-Oosten als ‘wapen tegen de EU’, wat leidt tot pushbacks, angst bij de lokale bevolking en anti-immigratieretoriek.

Luister naar dit artikel

Usnarz Górny, Noordoost-Polen. Vluchtelingen aan de grens met Belarus, 26 augustus © Maciej Moskwa / NurPhoto via Getty Images

Het was een gewone dag in augustus. Zoals vaak in zijn vrije tijd ging Mateusz Wodziński gewapend met zijn camera op pad om wild te fotograferen; herten, elanden en andere bewoners van het beboste heuvelland dat zich uitstrekt langs de grens met Belarus. ‘Ik reed via Usnarz naar het noorden en opeens zag ik dat er iets gebeurde bij de grens: een rookpluim, grenswacht, soldaten. Ik nam een paar foto’s, maar ik besteedde er verder niet veel aandacht aan’, vertelt hij aan de keukentafel van zijn huis in Łapicze, niet ver van Usnarz.

Drie dagen later keerde hij terug. ‘De soldaten stonden er nog steeds. Toen begreep ik dat er echt iets aan de hand was. Ik maakte een paar foto’s die ik op het internet zette. Diezelfde dag nog kwam de eerste journalist, de volgende dag nog een en op dag drie waren alle media er.’

Van de ene dag op de andere werd Usnarz, een handvol houten huizen langs een zandweg, het symbool voor de manier waarop Europa anno 2021 omgaat met asielzoekers. Het grimmige beeld van het groepje vluchtelingen gevangen tussen twee rijen gewapende mannen in uniform ging de hele wereld over. Aan de ene kant potige Polen die de weg naar Europa blokkeerden. Aan de andere kant de Belarussische grenswacht die de terugweg afsneed. En daartussenin verkleumde en hongerige mensen, vrouwen met hoofddoekjes. Fotogenieker kon het niet. Het onverharde pleintje voor de brandweerremise was te klein voor alle voertuigen van de verzamelde media.

Ook vrijwilligers van de non-gouvernementele stichting Ocalenie – Pools voor ‘redding’ – sloegen een provisorisch bivak op aan de grens. ‘Ik voel me hier heel ongemakkelijk’, vertelt Kalina Czwarnóg, die al tien jaar voor Ocalenie werkt. ‘Normaal helpen we vluchtelingen bij bureaucratische procedures, in rechtbanken en om een nieuw leven op te bouwen.’ Normaal staan er geen duizenden vluchtelingen voor de oostgrens van de Europese Unie. Normaal waren dat soort taferelen voorbehouden aan Zuid-Europa en de Balkan.

Het nieuwe normaal wordt echter gedicteerd door de Belarussische dictator Aleksander Loekasjenko. Deze zegde eind mei het readmissieverdrag met de EU op, als represaille voor de sancties die de EU oplegde nadat hij de oppositie in zijn land met bruut geweld onderdrukte. ‘Wij vangen hier massa’s migranten. En nu – vergeet het maar – nu mogen jullie ze zelf vangen’, verkondigde Loekasjenko. Al spoedig bleek dat Minsk niet alleen het hekkennetwerk aan de grens openzette voor mensen uit Centraal-Azië en het Midden-Oosten, maar ook vliegtuigen vol Irakezen naar Belarus haalde met de belofte van een nieuw leven in West-Europa.

De Litouwse minister van Buitenlandse Zaken Gabrielius Landsbergis noemde de migranten ‘een hybride wapen dat wordt ingezet tegen de Europese Unie’. Zijn land kreeg als eerste te maken met de wraak van Loekasjenko. Dat wil zeggen, uit Litouwen kwamen de eerste berichten en beelden van groepen asielzoekers aan de oostgrens. Naar schatting vierduizend mensen deden een poging via het kleine Baltische land de EU binnen te komen. Al snel begon Vilnius met de bouw van een grenshek en met pushbacks: migranten die het territorium van Litouwen bereikten, werden zonder pardon teruggedrongen naar Belarus zonder de mogelijkheid asiel aan te vragen. Uit Brussel kwam geen protest, hoewel pushbacks in strijd zijn met het internationale recht.

Terwijl alle ogen gericht waren op Litouwen, bleef het in Polen stil. Opmerkelijk, want de snelste weg uit Belarus naar Duitsland loopt via Warschau. Wie in de nabijgelegen gehuchten zijn oor te luisteren legt, krijgt de indruk dat de oostgrens van de Unie al lang voor Usnarz zo lek was als een mandje. De bewoners praten er niet graag over. De grenswacht gaat van huis naar huis en drukt mensen op het hart de huizen en auto’s op slot te houden. Bijna iedereen is bang om te praten.

‘Nee, nee, dit is geen onderwerp voor de pers’, zegt een vrouw die na lang kloppen in de deuropening van haar houten huisje verschijnt. ‘Alle diensten zijn hier al langs geweest.’ De diensten zijn de grenswacht, politie en het leger. Ze wil wel iets vertellen als ze maar niet met naam of zelfs woonplaats wordt genoemd. ‘De grenswachters vertelden dat ze er zes hadden opgepakt die heel verbaasd waren dat ze niet in Berlijn waren. De Belarussen maken die mensen wijs dat achter de grens Berlijn ligt, Duitsland. Echt vreselijk hoe Loekasjenko deze mensen misbruikt voor zijn politieke doelen. Ik heb echt met ze te doen.’

Vanaf begin augustus kwamen er regelmatig groepen vluchtelingen de grens over, vertelt ze. ‘Ze liepen door het dorp en dan kwamen er bussen die ze meenamen. Dat verliep allemaal heel kalm.’ Sinds een paar weken is de stemming grimmiger. Twee vluchtelingen probeerden haar auto te stelen, vertelt ze. ‘Ik hoorde niks, want de televisie stond aan er vloog weer eens een helikopter over het dorp. Ze zaten dus achter een paar aan die over de grens waren gekomen. Ze zien alles vanuit zo’n helikopter met nachtkijkers. Maar toen dacht ik al: waarom vliegen ze nou de hele tijd zo laag over mijn huis? Het was een groepje van tien mensen. Acht waren al opgepakt, maar twee hadden zich hier op mijn erf verscholen. Die waren blijkbaar wanhopig. Ze wilden mijn auto meenemen om verder te reizen.’

De Poolse versie van ‘moslimknuffelaars’ versus ‘islamofoben’ overheerst het publieke debat

Een paar kilometer verderop zit een bejaarde mevrouw in de zon voor haar huisje, in een tuin vol bloemen. ‘Ik geef geen informatie’, zegt ze bang, maar uiteindelijk bevestigt ook zij dat de vreemdelingen gewoon door het dorp liepen. ‘Ze kwamen hier herhaaldelijk langs. En dan vroegen ze: waar is Berlijn? Want ze willen naar Duitsland of naar Frankrijk.’ Ze vertelt het verhaal van een kennis die paddenstoelen aan het zoeken was. ‘Opeens waren er drie vreemdelingen aan de rand van het bos. Nou, snel de grenswacht gebeld. Toen vluchtten die drie een maisveld in. Maar de grenswacht kwam met honden en die hebben ze uit het maisveld gehaald.’ Ze is vol lof over de regering en de ‘diensten’. ‘Er wordt voor onze veiligheid gezorgd. Bravo voor het leger, de grenswacht en de politie, die zo goed voor ons zorgen.’

Slechts een enkeling is niet bang om met de pers te praten. Zoals amateurfotograaf Wodziński wiens foto’s de aandacht van de wereld op Usnarz vestigden. ‘Zonder dat groepje migranten in Usnarz zou er nog altijd geen belangstelling zijn’, meent hij. ‘Iedereen concentreert zich op Usnarz, maar ondertussen komen die mensen hier overal de grens over. Zelfs vandaag nog. Van wat ik zo zie en hoor van de grenswacht, is het bijna elke dag wel raak. In het begin liepen ze gewoon over de weg. Vaak bleven ze staan wachten totdat de grenswacht ze kwam halen. Sinds enige tijd is dat veranderd. Een deel probeert op eigen houtje verder te komen.’

‘De grens is zo lek als een mandje’, concludeerde oppositie-parlementariër Paweł Zalewski al enige tijd geleden. Vorige week gaf de commandant van de Poolse grenswacht, Tomasz Praga, impliciet toe dat de migratie al voor augustus aanzwol: ‘Voor half juli hadden die illegale acties vooral ’s nachts plaats, maar vanaf half juli zien we dat het illegaal overschrijden van de Pools-Belarussische grens de hele dag doorgaat.’ Half juli, oftewel een maand voordat de wereld over Usnarz hoorde.

Pas na ‘Usnarz’ kwamen de Poolse autoriteiten met cijfers. Op 18 augustus stond de teller sinds het begin van die maand op 2100 illegale grensoverschrijdingen. Op 25 augustus was dit gestegen tot 2900 en op 1 september tot 3500. Maar hoe betrouwbaar zijn deze verdacht ronde getallen? En waarom zijn er geen cijfers van de maanden daarvoor? Een mogelijke verklaring is dat Polen veel migranten in stilte naar West-Europa liet doorreizen. Een bewoner van de grensregio verwoordt het in een reportage in de krant Gazeta Wyborcza: ‘Je kunt ze beter laten lopen. Laat ze maar verder reizen. Ze willen immers toch allemaal naar Duitsland. Dus kun je ze beter niet zien.’

Ook fotograaf Mateusz Wodziński gelooft niets van de officiële cijfers. ‘Ze hebben immers lang niet iedereen gepakt. Velen zijn vast al in Duitsland. Nu pas proberen ze het in te dammen.’ Zijn echtgenote, Martyna Marszałek, zag hoe de sfeer na ‘Usnarz’ is omgeslagen. ‘In het begin hielpen grenswachten de vluchtelingen. Ze kochten van hun eigen geld voedsel en gaven ze kleren. Maar toen het bevel kwam ze niet meer door te laten, is hun houding 180 graden omgedraaid. Nu slaan ze die mensen en schelden ze uit.’ Marszałek is sołtys – dorpshoofd – en kent iedereen bij naam. ‘Ik ken die mensen immers allemaal. Wat er nu gebeurt, die agressie, dat maakt me bang.’

Usnarz Górny, 19 augustus © Mateusz Wodziński

De Poolse grenswacht kan heel gewelddadig zijn, bevestigt Maria Złonkiewicz van de ngo Chlebem i Solą – ‘Met brood en zout’. De naam verwijst naar de traditie om gasten welkom te heten met brood en zout. De afgelopen weken heeft ze met andere vrijwilligers langs de oostgrens ‘gepatrouilleerd’ op zoek naar vluchtelingen. ‘Langs de hele grens met Belarus worden pushbacks toegepast door de Poolse grenswacht. Ze zetten migranten weer terug over de grens, wat volstrekt illegaal is.’ De vrijwilligers zoeken naar vluchtelingen en leggen op camera vast dat ze aan de Poolse kant van de grens zijn en om asiel vragen, zodat de autoriteiten niet kunnen doen alsof ze nooit in Polen waren. ‘Het lukte ons laatst zo’n pushback te documenteren. We kwamen in een bos een groep van acht mannen tegen. Drie uit Afghanistan, drie uit Irak, twee uit Jemen. Een van hen liet zien waar hij was geslagen met een wapenstok door de Poolse grenswacht die ook hun telefoons kapot hadden geslagen, zodat ze met niemand contact op konden nemen.’

De activisten brachten het achttal naar het bureau van de grenswacht om asiel aan te vragen. Maar in plaats daarvan werden ze teruggebracht naar de grens en Belarus weer ingeduwd. Daar werden ze opgevangen door de Belarussische grenswacht die ze weer naar Polen dreef. ‘Die mannen vertelden dat deze pingpong twaalf dagen duurde.’ Uiteindelijk vonden Złonkiewicz en de andere activisten vijf van de acht migranten terug. Een kon niet meer lopen van uitputting. Drie van het oorspronkelijke achttal waren ergens verdwenen. ‘Deze keer was de televisie aanwezig. Voor de camera vertelden ze hun verhaal en zeiden ze dat ze asiel wilden. Daardoor kon de grenswacht ze niet nog een keer wegjagen naar Belarus.’

Een paar uur nadat Złonkiewicz haar verhaal vertelt, is het gebeurd met de ngo’s en de journalisten aan de poorten van de EU. De Poolse regering heeft de noodtoestand afgekondigd in een strook van drie kilometer langs de grens met Belarus. Geen pottenkijkende journalisten meer, en geen lastpakken van activisten. Wie niet is aangemeld in de zone mag er niet verblijven. Foto’s of geluidsopnames maken van geüniformeerden is verboden. Wie deze regels overtreedt, kan zonder enige vorm van proces worden vastgezet. ‘In de stilte van deze drie kilometer brede strook waar de mensenrechten zijn opgeheven kunnen ze alles doen wat ze willen’, concludeerde de Gazeta Wyborcza – geen vriend van de nationalistische regering. De krant waarschuwt dat deze draconische maatregelen het land laat wennen aan verdere inperkingen van de vrijheid.

Geen onafhankelijk medium kan controleren wat er sinds 2 september gebeurt in de gesloten zone, die bijna zo groot is als de provincie Utrecht en 183 dorpen omvat. Ondertussen stuurt de propagandamachine van Loekasjenko dagelijks filmpjes en persberichten de wereld in om te laten zien hoe Polen – en dus de EU – de mensenrechten van migranten schendt. De Poolse regering is overgestapt op oorlogsretoriek. In quasi-militaire uniformen bezoeken ministers de strijdkrachten en de zone. Rally round the flag, luidt de boodschap. ‘In Gods naam, iedereen moet de Poolse grenzen beschermen. Niemand mag de provocaties van Loekasjenko steunen’, sneerde premier Mateusz Morawiecki naar de oppositie die de noodtoestand bekritiseert als een veel te zwaar middel. ‘Soldaten en functionarissen vervullen hun heilige plicht. Trots verdedigen zij de eer van de Poolse soldaat en beschermen zij de Poolse grenzen’, vindt de premier die het vluchtelingenprobleem moeiteloos verknoopt met ‘Zapad’, de gezamenlijke oefening van het Russische en Belarussische leger, vlak achter de grens. ‘Zulke grote oefeningen kunnen gepaard gaan met provocaties. Er zijn al explosies gemeld op oefenterreinen vlak achter de grens.’

‘De agressie van Loekasjenko tegen Polen, Litouwen en Letland heeft als doel de EU te destabiliseren’

Loekasjenko heeft nu al tienduizend andere migranten uit Irak klaarstaan om in te zetten tegen de EU, overtuigde minister Kamiński de kijkers van de nationale televisie tvp. ‘We weten dat de Belarussen met Pakistan, Iran en Marokko praten over luchtverbindingen. We weten ook dat ze zijn begonnen migranten uit Libanon te halen. Dat zijn plaatsen van waaruit honderden miljoenen mensen voor onze grenzen kunnen verschijnen.’

Het is de Poolse versie van ‘moslimknuffelaars’ versus ‘islamofoben’ die het publieke debat overheerst. Voor de middenweg moet je zoeken in de marge. Bijvoorbeeld in de daluren van tvn 24 bis, de elitaire versie van de nieuwszender tvn24 (de zender die vaak kritisch bericht over de Poolse regering en die in Nederland een concessie kreeg, nadat de Poolse regering de zendmachtiging niet wilde verlengen). Hier schetsen oud-ambassadeur Jerzy Marek Nowakowski en de voormalige chef van de Poolse veiligheidsdienst, kolonel Grzegorz Małecki, eensgezind een genuanceerder beeld van de situatie. ‘Vooralsnog is er geen echt migratieprobleem. We hebben het over een paar duizend mensen’, zei Nowakowski. Irakezen heeft Loekasjenko inderdaad per vliegtuig laten aanrukken, maar de Afghanen die aan de Poolse grens verschijnen hebben niets te maken met de val van Kabul. Het gaat vooral om mensen die al langere tijd in Rusland wonen en die een beter leven in het Westen wordt voorgespiegeld. Dat wijst op betrokkenheid van Poetin bij deze migratiestroom. ‘De Russen hebben deels controle over de grenzen tussen Tadzjikistan en Oezbekistan met Afghanistan. In Oezbekistan zijn de afgelopen week zo’n honderdduizend migranten uit Afghanistan gearriveerd.’ Dat is een fors reservoir vluchtelingen.

Loekasjenko kopieert de politiek van Erdogan, meent Nowakowski. De Turkse president chanteert de EU al jaren met migranten. Vorige maand dreigde hij de EU opnieuw met het openzetten van de grenzen, nu voor vluchtelingen uit Afghanistan en Syrië, waarvan Turkije er een paar miljoen binnen zijn grenzen heeft. Zoveel heeft Loekasjenko er niet, maar genoeg om het de EU lastig te maken, meent Nowakowski. ‘Rusland en Belarus hebben een reële mogelijkheid om een behoorlijke toevloed van migranten te organiseren. Niet honderdduizenden, maar duizenden zeker wel, genoeg voor politieke destabilisatie.’ Oud-veiligheidschef Małecki is het daarmee eens. ‘Zowel Poetin als Loekasjenko grijpt de recente gebeurtenissen aan, de val van Kabul, om hun acties te coördineren met andere elementen van hybride oorlogsvoering.’

De gezamenlijke oefening van het Russische en Belarussische leger is wel degelijk riskant, legt oud-ambassadeur Nowakowski uit, omdat Poetin en Loekasjenko minder goede vrienden zijn dan ze voor de bühne willen lijken. ‘Poetin wil Loekasjenko weg hebben, dus Loekasjenko moet iets doen om te voorkomen dat zijn hoofd rolt. Het gevaar is dat hij de spanning aan de grens gebruikt voor een gewapende provocatie, een schietpartij. Daarmee kan hij bijvoorbeeld het uitroepen van de staat van beleg rechtvaardigen en zo zijn macht stabiliseren.’

De oostgrens van de EU is hard op weg te veranderen in een hoofdpijndossier voor Brussel. Politieke stabiliteit versus mensenrechten. Kille migratiecijfers versus individuen met een verhaal. ‘Het is voor mij helder dat de Unie ervoor moet zorgen dat de grenzen goed gesloten zijn, maar ook veiligheid en een humanitaire behandeling moet garanderen voor degenen die ons territorium hebben bereikt’, stelt eurocommissaris Vera Jourová in een poging de kool en de geit te sparen.

Usnarz Górny, 20 augustus. Een vrouw trekt de aandacht van Poolse parlementsleden en advocaten die zijn komen kijken wat ze kunnen doen © Wojtek Radwanski / AFP / ANP Wojtek Radwanski / AFP / ANP

Voor politici van autoritaire snit, zoals de Hongaarse premier Viktor Orbán en de Poolse partijleider Jarosław Kaczyński, zijn vluchtelingen aan de grens politiek manna. De beide landen hebben een eeuwenoude traditie van antemurale christianitatis, bolwerken die de christelijke wereld tegen de oprukkende islam beschermden. Orbán stak deze oude retoriek zes jaar geleden in een modern jasje van grenshekken en -prikkeldraad. Aanvankelijk sprak weldenkend West-Europa er schande van, maar die kritiek verstomde grotendeels toen de migratiestroom over de Balkan in volle omvang zichtbaar werd. De Hongaarse ‘dictator’ – de term is van oud-EU-voorzitter Jean-Claude Juncker – won er binnen de EU veel goodwill mee en in eigen land verkiezingen.

Minder bekend is dat in Polen nationalistisch rechts ermee aan de macht kwam. In de aanloop naar de Poolse parlementsverkiezingen van 2015 zwol de migrantenstroom in Zuid-Europa aan. De Europese Commissie was zo vriendelijk een verdeelsleutel te propageren: elke lidstaat zou naar gelang inwonertal en welvaart een bepaald aantal vluchtelingen overnemen van Griekenland en Italië. Deze voorzet kopte Jarosław Kaczyński, leider van Recht en Rechtvaardigheid (PiS), er behendig in. Hoewel er in Polen geen migranten uit Afrika of het Midden-Oosten voor de deur stonden en het land in de jaren daarvoor probleemloos tienduizenden islamitische Tsjetsjenen asiel verleende en opnam, voelde Kaczyński feilloos de sluimerende angst aan. ‘Er zijn heel gevaarlijke ziektes gesignaleerd die in Europa al lang niet meer voorkwamen: cholera op de Griekse eilanden, dysenterie in Wenen, allerlei parasieten en bacillen die niet gevaarlijk zijn in het lichaam van die mensen, maar die hier wel gevaarlijk kunnen zijn.’ De PiS-leider riep een storm van kritiek over zich af wegens ‘nazi-retoriek’, maar won vervolgens wel de verkiezingen met een nipte doch absolute meerderheid van de parlementszetels. Dit soort scenario’s zijn wat Brussel betreft niet voor herhaling vatbaar. Een extra reden dus om zwijgend in te stemmen met het pushback-beleid van Polen en Litouwen. Autoritaire leiders mogen de EU niet nog eens te kijk zetten als slap en incompetent.

‘De noodtoestand werd in Polen niet eens uitgeroepen tijdens de covidpandemie, dat laat wel zien hoe ernstig deze migratiecrisis is’, liet eurocommissaris Vera Jourová zich ontvallen. Dat was koren op de molen van de Poolse regering. Even wennen was het wel, want was Jourová niet de eurocrate die de democratisch gekozen Poolse regering steeds de les kwam lezen over rechtsstaat, onafhankelijkheid van media en rechten van lhbt+’ers?

Het werd nog leuker voor de PiS-regering toen de Zweedse eurocommissaris Ylva Johansson haar mond open deed. Op 27 augustus, toen de beelden van de gestrande vluchtelingen in Usnarz nog vers waren, twitterde ze: ‘Dat wat tussen Polen en Belarus gebeurt is geen kwestie van migratie, maar een onderdeel van de agressie van Loekasjenko tegen Polen, Litouwen en Letland, met als doel de EU te destabiliseren.’ Was het echt de eurocommissaris voor migratie die dit zei? ‘Dat is inderdaad het standpunt van de Europese Commissie en zelfs breder, van de Europese Unie’, bevestigde een woordvoerder van de Commissie toen hij er door een Pools medium naar werd gevraagd. ‘De EU staat achter ons’, jubelde de staatstelevisie tvp. En Mateusz Morawiecki, de premier die vindt dat de Europese verdragen maar gedeeltelijk gelden voor zijn land, herhaalt met zichtbaar genoegen dat Brussel hem steunt in zijn strijd om ‘het heilige Poolse territorium’.

Net als in 2015 levert de anti-immigratieretoriek stemmen op. In Krynki, het stadje vlak bij Usnarz, is dat goed te merken. In een straatje achter de vroegere synagoge is een inwoner bezig zwarte bessen te plukken voor zijn huis. Hij is niet bang voor de naderende noodtoestand. ‘Ik zou bang zijn als die andere optie nog zou regeren’, zegt hij doelend op de oppositie, die volgens hem alle immigranten zou binnenlaten. ‘Die mensen zijn van een ander geloof. Je ziet toch wat er in West-Europa gebeurt? Moslims proberen de macht over te nemen.’

De eerste opiniepeilingen wijzen erop dat een meerderheid van de Polen geen immigrant wil binnenlaten. Voor het eerst sinds maanden stijgt regeringspartij PiS weer in de peilingen en kan Kaczyński weer hopen op een volgende verkiezingsoverwinning. De Poolse regering is op weg ‘de slag bij Usnarz’ te winnen, concludeerde het weekblad Polityka. Het blad beschrijft het groepje kleumende migranten als een cadeautje van dictator Loekasjenko voor de steeds autoritairdere regering in Warschau. ‘Als Loekasjenko die mensen daar zou weghalen, dat zou pas echt een vijandig gebaar zijn tegen de PiS-regering.’


Van de anonieme bronnen in dit stuk zijn de gegevens bij de redactie bekend