Tomeloos theatermaker Eric de Vroedt

Je moet geen zelfhater worden

Eric de Vroedt is een van de meest vernieuwende jonge theatermakers in Nederland, met zijn mightysociety-reeks en, in maart, met zijn eerste grotezaalvoorstelling: After the Fall van Artur Miller. Een interview over nieuw geëngageerd theater, vinex-wijken, zelfhaat en protest.

Medium rc20110718ericdevroedt02

‘ALS JE NU LEEST wat ik in 2001 schreef, in m'n driedelig toneelstuk Rhodos over vijf mensen uit een vinex-wijk, dan is dat al een vooraankondiging van de Fortuyn-revolutie en van Wilders. Het is een satire, maar de gesprekken gaan ook over die onvrede, dat populisme, de afkeer van immigranten, van ontwikkelingssamenwerking en ook van kunst. Want ik ken die mensen uit de buitenwijken zo goed, ik kom zelf uit een dergelijke vinex-wijk, Capelle aan de IJssel. M'n vader was vastgoedhandelaar, m'n oom taxichauffeur, helemaal in de LPF-sfeer. Daar werd op verjaardagsfeestjes in de jaren tachtig al zo denigrerend over kunst gepraat. Voor mij was er niets verrassends aan toen deze regering met forse bezuinigingen op de cultuur kwam.’
Eric de Vroedt (Rotterdam, 1972) is een snelle prater, die vaak over zijn woorden struikelt, veel herhaalt, zichzelf soms tegenspreekt en af en toe weer heel lang moet nadenken over een vraag. Hij woont bepaald niet meer in een vinex-wijk, maar midden in Amsterdam op een van de mooiste plekken van die door populisten geminachte grachtengordel. Ivo van Hove van Toneelgroep Amsterdam heeft hem organisatorisch onder zijn hoede genomen met zijn grotendeels door zichzelf geschreven en geregisseerde voorstellingenreeks mightysociety. Hij mag daarin alle traditionele grenzen overschrijden: hij maakt locatietheater, gebruikt allerlei media, haalt er deskundigen bij om uitleg te geven of andere theatermakers om verschillende dimensies toe te voegen.
Je zou zeggen: zijn kostje is gekocht, wat er ook gaat gebeuren in de kunst. Toch was hij in juni een van de leiders van het protest van jonge kunstenaars tegen de bezuinigingen en een van de initiatiefnemers van de Mars der Beschaving, van Rotterdam naar Den Haag, waar hij op het Malieveld duizenden demonstranten tegen de kunstbezuinigingen toesprak. Dat moet de invloed van zijn moeder zijn geweest, die altijd al linkser was dan zijn poenige vader en die na de onvermijdelijke scheiding de artistieke kant op ging: 'Toen ik acht was is mijn vader ergens anders gaan wonen en is zij de culturele hoek in gegaan. Zij werd zakelijk leidster van een mimegroep en zette een cultureel informatiepunt op in Capelle aan de IJssel. Ze nam mij mee naar het theater in Rotterdam en toen ik twaalf was zette zij me ineens op een clownscursus. Wat ik daar heb geleerd is altijd een referentiepunt gebleven; theater moet voor mij uit acts bestaan, lekker spits zijn en liefst iets van een spektakel hebben. Met mijn vader had ik als puber flinke discussies aan tafel. Hij nam behoorlijk rechtse standpunten in, soms bijna racistisch. Hoewel hij in de jaren tachtig failliet ging, bleef hij een man die continu te veel geld spendeerde aan dure vakanties en restaurants. Zo'n figuur als de vader in Dood van een handelsreiziger van Arthur Miller. Hij bleef het beeld ophangen van een rijk leven, terwijl hij een paar maanden geleden tamelijk treurig aan zijn einde is gekomen. Mijn moeder leefde voordat zij ging werken met drie kinderen van een bijstandsuitkering, dat was dan weer pure armoede.’
In veel van je stukken komt een rechtse man voor, een generaal of een industrieel, en een vrouw die dwars tegen hem in gaat.
(na een lange stilte) 'Ja, zo'n man als Jason in mightysociety 9, de directeur van het vervuilende bedrijf, dat is wel de wereld van mijn vader, inderdaad. En zijn opstandige vrouw Medea, dat klopt ook wel aardig met mijn moeder, al heb ik dat niet zo bewust gehanteerd. Ik probeer in mijn stukken de denkwereld van mijn vader ook serieus te nemen, ik probeer me echt in de denkbeelden van Jason te verplaatsen. Dat vind ik mijn plicht als theatermaker, maar als ik er mee bezig ben, ontdek ik ook steeds meer dat ik dat heel goed kan.’
Jij vindt het niet erg om het over politiek engagement te hebben?
'De term nieuw geëngageerd theater heb ik zelf bedacht, toen ik net was begonnen met mightysociety. Dat was misschien een lelijke, flauwe term, maar ik wilde een onderscheid maken met het oude geëngageerde theater, want daar had ik toen veel last van. Van het vooroordeel dat wat ik deed wel heel moralistisch zou zijn, alleen politiek en inhoudelijk van belang en helemaal niet esthetisch verantwoord. Dat heeft te maken met het geëngageerd theater uit de jaren zeventig, dat ik zelf nooit heb gezien, want toen was ik nog maar net geboren. Maar het beeld dat over is gebleven van Sater en Proloog is dat het heel lelijk was, moralistisch, eenzijdig en ongenuanceerd.’
Ben jij wel zo tegen moralisme?
'Nee, maar bij mij is het een ander soort moralisme. In de jaren zeventig was iedereen gericht op een ideologie, waardoor het moralisme continu een bevestiging was van wat men toch al vond. Daarentegen was er in de jaren tachtig en negentig in het theater waar ik mee ben opgegroeid als reactie daarop een overtrokken angst om het over politiek en actualiteit te hebben. Het was esthetisch prachtig, maar het moest altijd een universele waarde hebben. Op de toneelschool in Arnhem was Discordia mijn grote voorbeeld. Toch kreeg ik daar op een bepaald moment genoeg van. Je mocht prachtige literaire teksten spelen, maar je mocht het nooit gewoon over de Albert Heijn hebben. Na 11 september, de moord op Pim Fortuyn en Theo van Gogh vond ik het schandalig dat het theater zo afkerig bleef van de wereld en de grote gezelschappen weigerden daarop te reageren. Volgens hen was toneel iets anders dan een actualiteitenrubriek op tv.
Toch hebben we in 1993 op de toneelschool in Arnhem actie gevoerd om het plan te ondersteunen dat de door de Serviërs belegerde stad Sarajevo tot culturele hoofdstad van Europa zou worden benoemd, als een soort van bescherming. Een heel idealistisch vredesplan dat nooit voldoende draagvlak heeft gekregen. Maar wij vonden dat we iets móesten doen, we hebben onze lessen gestaakt, het kantoor van de toneelschool bezet, we hebben pamfletten uitgedeeld en het hele culturele veld gebeld om mensen te mobiliseren. We voelden ons hevig geëngageerd en grote helden, een paar van mijn klasgenoten zijn zelfs naar Sarajevo gegaan om er toneel te spelen. De moeilijkheid was alleen dat we die actie zo belangrijk vonden dat we bijna niet terug wilden naar onze lessen. De toneelschool heeft ons toen twee weken laten werken met regisseur Jan Ritsema, die ook bij de actie betrokken was. We hebben aan de hand van Hamlet gewerkt aan de vraag wat je eigenlijk doet en in hoeverre je echt verantwoordelijkheid neemt. Jan Ritsema hoorde onze heldhaftige uitspraken aan en had het er steeds over dat je precies moet zijn: ben je echt geëngageerd of wil je zo graag het beeld uitdragen dat je een held bent? Het Hamletgevoel. Ben je geïnteresseerd in Bosnië of is Bosnië alléén maar een manier om jezelf te profileren? Dat zijn heel lastige vragen, een grote last ook, zoals elke leermeester tegelijk een grote last is. Jan Ritsema is wars van elke theatraliteit en overdrijving, het moet allemaal heel zuiver zijn. In die mightysociety-reeks werk ik juist met veel ironie en cynisme, met overdrijving en hyperbolen. Pas aan het einde van deel 9, over Afrika, kom ik uit op mijn eigen gevoelens van machteloosheid en lafheid, in een monoloog samen met een danser.’

JE HEBT nu sinds 2004 negen afleveringen van 'mightysociety’ gemaakt. Elke aflevering is heel anders dan de vorige. Heb je daar iets van opgestoken?
'Het begint bij mij steeds met wat ik het opiniepaginagevoel noem. Van die gemakkelijke, linkse oordelen. Dat spindoctors gevaarlijk zijn, bij mightysociety 1, of dat al dat antiterrorisme enorm overdreven is, in mightysociety 2 en 3. Maar als ik dan veel research heb gedaan kom ik tot de conclusie dat het veel complexer is. Dat die spindoctors en terrorismebestrijders in Nederland eigenlijk heel amateuristisch zijn. En ik ga me inleven in hun standpunten. Over die complexiteit gaat mightysociety 4, waar ik de problemen die de globalisering meebrengt in één huiskamer bij elkaar laat komen. mightysociety 6 speelt dan weer in Afghanistan. mightysociety 5 en 7 gaan over het utopisch denken, van jongeren, die denken dat alles, vooral hun lichaam, maakbaar is en van ouderen, die hopen dat ze na hun pensioen eindelijk helemaal vrij zullen zijn, een soort van postpensioen-utopie.
mightysociety 8 is Wilders, de musical. Ik ga er vanuit dat iedereen wel weet dat Wilders mensen discrimineert en wegzet, maar in de slotmonoloog wordt de vraag gesteld: wat doen wij er dan tegen, wat is onze rol? Ook in mightysociety 9 gaat het uiteindelijk om de manipulatie, de lafheid om verantwoordelijkheid te nemen als het om Afrika gaat. In mightysociety 10 moet het allemaal worden samengevat. Het gaat over Indonesië, waar mijn moeder is geboren en mijn vader op zijn oude dag zo'n fascinatie voor had, in elk geval voor de Indonesische vrouwen. Daar moeten al die onderwerpen, globalisering, de opkomst van Azië, terrorisme en islam bij elkaar komen.’
En dan? Ga je dan braaf repertoiretoneel regisseren bij Toneelgroep Amsterdam?
'Dat wordt me vaker gevraagd. Maar voor mij is mightysociety nog maar het begin. De serie heeft voor mij zoveel wegen opengezet, aan thema’s, maar ook aan vormen. Soms was het een toneelstuk, soms meer een installatie of een performance. Daar kan ik allemaal nog wel twintig jaar mee door. Maar er is nog iets, namelijk dat het naast dat engagement of die poging tot engagement toch neerkomt op de verbeeldingskracht van de toneelspeler. Naast alle technologie en spektakel ligt daar toch de essentie. Misschien is dat een heel klassiek moment van catharsis en ligt het engagement in dat ogenblik waar je een betekenisvolle verbinding voelt met de wereld, emotioneel en rationeel tegelijk. Zodat je even denkt: ja, ik snap het. En een minuut later denk je weer; nee, ik snap er eigenlijk helemaal niets van.’

JE GAAT nu werken aan iets heel anders, je eerste grotezaalvoorstelling, 'After the Fall’ van Arthur Miller, dat gaat vooral over zijn relatie met Marilyn Monroe?
'En over veel meer. Nee, zo anders is dat niet. Arthur Miller stelt zich in dat autobiografische stuk vragen over zijn verantwoordelijkheid ten opzichte van de wereld en de mensen om hem heen. In de tijd van de McCarthy-processen, maar ook ten opzichte van Auschwitz en van zijn vrouw Marilyn van wie hij houdt maar die hij niet kan redden van haar alcoholverslaving. Hij vraagt zich af hoe je de wereld kunt redden als je al geen verantwoordelijkheid kunt nemen voor je eigen geliefde.’
En toen ging je weer actie voeren?
'Toen ik in juni bezig was met de vertaling van dat stuk was er een bijeenkomst in theater Frascati om over de kunstbezuinigingen te praten. Dat was anderhalve week voor het Kamerdebat van maandag 27 juni. De avond ervoor was ik nog heel sceptisch over wat een actie kon uithalen. Maar ik kon het niet meer rijmen dat al die berichten over bezuinigingen kwamen en ik als een ouderwetse regisseur een toneelstuk aan het vertalen was. Tijdens die bijeenkomst in Frascati besloot ik plotseling te stoppen met m'n vertaling en ineens iets utopisch te doen, iets groots, dat werd die Mars der Beschaving, die we met een aantal jonge kunstenaars hebben georganiseerd. Van Rotterdam, waar museum Boymans was bezet, naar Den Haag waar het Kamerdebat zou plaatsvinden.’
Vond je het leuk om dat te doen?
'Ja, ja! Dat was ook het verdachte eraan. Daarom moet je het ook niet te lang doen, dan word je actieverslaafd. Je bent ineens een woordvoerder, heel belangrijk, een soort held en zo reageerden de mensen ook op ons. Misschien heeft het politiek gesproken allemaal niets veranderd, maar ineens werkten we niet meer alleen op onze kleine eilandjes, maar ontstonden er allerlei bruggen en werkte je samen met filmers, musici, beeldend kunstenaars die ik vaak helemaal niet kende of theatermakers met wie ik soms helemaal niet zo'n affiniteit had. Ineens gingen mensen van Discordia soep voor ons koken en hadden we Frascati overgenomen en doorbraken we allerlei schotten. We waren verbaasd hoe creatief we durfden te denken, hoe we bestaande structuren konden doorbreken en ons allerlei vrijheden permitteerden. Ik zag die actie plotseling ook als een waanzinnig laboratorium van allerlei strategieën die we in de toekomst in het theater zouden kunnen toepassen.’
Het gaat niet zozeer om je persoonlijk belang. Ben je dan gewoon solidair met anderen en durf je dat niet hardop te zeggen?
'Ja, want dat wantrouw ik meteen zelf. Ik maak me ook kwaad om de schijnhervormingen van dit kabinet, want het zijn alleen maar surrogaathervormingen waar ze mee komen. En het is ook een soort van erekwestie. Maar er is ook nog iets anders, dat bedenk ik nu. Toen ik in m'n eentje thuis zat te vertalen begon ik het allemaal bijna te geloven, ik ging ook zo naar mezelf kijken. Ik vroeg me af wat het allemaal waard was wat ik deed. Het was alsof ik de stem van mijn vader hoorde. Ik zat in een cocon van zelfhaat, waar ik pas uitbrak toen ik met die actie meedeed. Zelfkritiek is goed, maar je moet niet de redenering van de anderen overnemen en een zelfhater worden.’
En nu?
'Nu ga ik eerst naar Indonesië met mijn vriendin, voor vakantie en voor research. Dan moet ik de vertaling van After the Fall afmaken. En dan komt er ook nog een project van de Veenfabriek in Leiden over de vraag: in hoeverre is het belangrijk dat we geloven in onze samenleving? We willen met een bus het land in gaan en die voorstelling spelen op tien plekken waar de meeste PVV-stemmers zitten. Via de radio en via internet willen we verslag doen van wat er gebeurt. Ook om het argument weg te nemen dat we met onze rug naar de samenleving staan. Dat is op een andere manier vernieuwend. Misschien komen we zo ook nog in Rotterdam, mijn geboortestad. Ik denk dat ik de mentaliteit van die stad heel goed ken doordat ik daar een groot deel van m'n jeugd heb doorgebracht.’


mightysociety 8 is van 6 tot 17 september te zien in Mediamatic, Vijzelstraat 72, Amsterdam. mightysociety 9 gaat van 20 september tot 24 oktober op tournee www.mightysociety.nl