Peter Pomerantsev

Je reinste Russische ziel

Peter Pomerantsev beschrijft de mens die probeert te overleven in een Rusland dat met de dag krankzinniger wordt. Ergens in die wereld van hebzucht en hedonisme zweeft de ziel van de Ware Rus.

Medium sanav

Het verslag van de Engels-Russische tv-maker Peter Pomerantsev over zijn verblijf in Rusland is even overbevolkt – gemiddeld een persoon op twee bladzijden – en hallucinerend als de romans van Dostojevski. En evenals in de romans van Dostojevski komt er niet één saai mens in voor. In elk personage zit een fascinerende roman. Er zijn dus minstens honderdvijftig romans verstopt in dat ruim 285 bladzijden tellende boek. En dan heb je nog bredere en even fascinerende onderwerpen als de trieste dierentuin in Kaliningrad met de vossen die hun staart achterna zitten en woest grijnzende ijsberen, een stad in Siberië die naar ieders tevredenheid bestuurd wordt door criminelen, het oude Moskou met zijn peperdure grond dat nog stand probeert te houden tegen de vernielzucht van het nieuwe geld. Of neem het leger jonge meisjes uit de provincie die op zoek zijn naar rijke mannen. Er zijn speciale cursussen om ze hiervoor klaar te stomen. Leer hier het algoritme voor het krijgen van cadeautjes: zorg dat je je aan de irrationele linkerzijde van een man bevindt en span je vaginaspieren, daardoor verwijden je pupillen zich en word je aantrekkelijker. En wat voor perspectieven biedt niet de wilde lenterazzia op dienstplichtigen, waarbij ze zich tegen betaling in inrichtingen laten opsluiten en hun wanhopige moeders kapitalen uitgeven voor het bemachtigen van valse medische verklaringen. Ieder jaar is er weer een andere aandoening die je vrijstelt, panta rei is razendsnel in Rusland, informeer dus vooral goed, straks heb je voor noppes duizenden dollars betaald en wordt je zoon toch afgevoerd naar het leger met zijn ontgroeningsrituelen die duizenden jongens per jaar het leven kosten.

Tijdens het lezen van dit duizelingwekkende relaas kreeg ik een intens heimwee naar iets wat ik mijn hele leven even intens heb veracht. Ik snakte naar de Mens met een hoofdletter M, die pathetische en leugenachtige, maar nu o zo begeerlijke creatie van de socialistisch realistische literatuur, die ons tot de volmaakte sovjetmens moest vormen. Kon ik maar even, al was het maar een uiterst vage, glimp ontvangen van de werkelijkheid in haar positieve ontwikkeling, de andere mythe waarin mijn generatie werd grootgebracht. Ja, ik wilde beslist bedrogen worden om heel even iets te voelen dat op hoop leek. Maar de postsovjetruimte is onherbergzaam als het maanlandschap en ook Dostojevski die al honderdvijftig jaar geleden deze gruwel der verwoesting had voorspeld, kon me juist om die reden geen troost bieden. Met bezwaard gemoed vervolgde ik met de schrijver de reis door Rusland en de Russische media, die samen met de geheime politie en de kerk de drie olifanten vormen waarop de macht van het nieuwe Rusland rust.

Peter Pomerantsev is volwassen geworden tussen de twee werelden. Geboren in Londen uit Russische ouders weet hij wat het Westen is en heeft hij een diepe band met Rusland. Hij spreekt de taal, maar is niet besmet door het virus van cynisme, apathie of defaitisme waar de meeste van zijn Russische leeftijdgenoten onder lijden. Opgegroeid in de vrije wereld is hij open en welwillend, maar omdat hij een deel van de Russische geschiedenis in zich draagt, is hij immuun voor dweperij met de Russische ziel. Hij is geïnteresseerd in de mens die probeert te overleven in een systeem dat met de dag krankzinniger wordt en waar diezelfde mens volop aan meedoet, waardoor hijzelf ook steeds krankzinniger wordt. Pomerantsev weet alles van die duivelse cirkel, want hij heeft ruim negen jaar in Ostankino gewerkt, het Russische tv-centrum onder controle van het Kremlin, waar aan de lopende band met veel gasgeld en veel blingbling een nepwerkelijkheid wordt gecreëerd om de gewone Rus in een permanente roes te houden.

Tv als alternatief voor wodka. Tv die alle boeken overbodig heeft gemaakt op een paar titels na, zoals Hoe word/trouw ik een miljonair. Tv die de bedwelmende dampen van de collectieve waarheid de huiskamers in blaast, om vervolgens middels charismatische goeroes er bij de mensen in te rammen dat ze zelf schuldig zijn aan hun falen omdat ze – Amerikaanser dan Amerikaans! – niet genoeg hun best hebben gedaan om zich tot hun perfecte ‘ík’ te transformeren. Tv die honderdzestig miljoen Russische zielen, verspreid over negen tijdzones, in één machtige Gloria voor hun president moet verenigen. Tv die non-stop de linkerhersenhelft van de bevolking blijft bombarderen met beelden van de vijanden die het op Rusland hebben voorzien, en van hun dappere president die tot zijn laatste snik voor zijn volk en zijn land zal vechten. Tv die het licht over de hele wereld wil verspreiden en een ingenieuze propagandaoorlog voert met hulp van Engelse native speakers en tv-sterren als Larry King, en waarbij alle mogelijke trucs, geleend van de westerse media, op een organische manier worden toegepast. Alle dorstigen worden gelaafd en alle hongerigen worden gespijzigd door deze fantastische, flitsende en gestroomlijnde zender. Antikapitalisten, antiglobalisten, anti-amerikanisten, populisten, islamisten, anti-islamisten en verder alle miskenden, vernederden en vertrapten der aarde worden hier op hun wenken bediend. Verdeel de geesten en de wereld ligt aan je voeten. Objectieve verslaggeving bestaat niet, luidt de filosofie van de bewuste zender, maar wij – lees: een klein groepje producenten gestuurd door het Kremlin – kunnen de schijn ervan construeren, voor ieder wat wils.

Hoe onmogelijk het ook lijkt om de causale banden te ontwarren die al deze verschijnselen met elkaar verbinden, één ding is zeker. Er zit een verleden achter dat nooit is verdwenen maar zich slechts heeft getransformeerd. Ooit spoorde Lenin, de vader van de bolsjewistische coup, zijn kameraden aan om geen enkel middel te schuwen om hun doel – de dictatuur van het proletariaat – te bereiken, alles was geoorloofd, moord en doodslag, liegen en bedriegen. En nog lang voor Lenin geloofden de mystieke orthodoxe sekten in Rusland, beïnvloed door de onherbergzame natuur en de meedogenloze staatsinrichting, dat de wereld uitsluitend door Satan werd geregeerd. Alleen het Koninkrijk Gods kon de levende wezens verlossen en daarom was elke poging om iets in het hier en nu, voor de komst van Jezus, te verbeteren, gedoemd tot mislukken. Als je geen doodsangst kent, waarom zou je je om de leefbaarheid op deze aarde bekommeren? Toen dat Koninkrijk Gods communisme was gaan heten, hebben de aanhangers ervan ‘de ijzeren noodzakelijkheid’ uitgevonden – in de praktijk de vernietiging van de tegenstander. Eindelijk kon het aardse leven op de enig juiste manier georganiseerd worden.

In dat nieuwe Rusland dat dus helemaal niet zo nieuw is, en in het bijzonder in Ostankino, wemelt het van demonen van alle soorten en maten. De politieke technologie is nu hun specialiteit. Iemand moet de woestenij draaiende houden. Net als alle dieren hebben ook deze demonen, de nazaten van de boze geesten uit de gelijknamige roman van Dostojevski die Rusland wilden opblazen, een evolutie ondergaan. Ze zijn versimpeld en daarom een stuk vrolijker geworden. Mochten ze in de negentiende eeuw nog zwaar gebukt gaan onder hun eigen nihilisme en leegte – sommige pleegden zelfs zelfmoord, wat hen toch iets tragisch, zo niet heldhaftigs gaf – de nieuwbakken demoontjes hebben geen enkele last van reflectie en geweten, alleen maar ballast in de overlevingsstrijd. Ze zijn hoogopgeleid, erudiet, slim en creatief, en sommige zelfs ronduit geniaal, en ze zijn – wat een zegen – al lang voorbij goed en kwaad gestegen. Met een superieur lachje wisselen ze om de haverklap van gezicht, nee, van masker, afhankelijk van het type ijzeren noodzakelijkheid dat door het Kremlin wordt aangekondigd. ‘Geef ze vooral het recht op eerloosheid’, riep een demon in de negentiende eeuw verrukt, ‘en ze zullen je trouw dienen.’

Hoe deprimerend kan de genialiteit zijn die de collectieve waarheid bedient en die maar één doel heeft – om het volk in bedwang te houden door het te doen geloven dat wit zwart is en andersom.

Niet Rusland heeft van het Westen geleerd maar het Westen van Rusland, laat Peter Pomerantsev zien

En dan die andere briljante geesten, schatrijk geworden met oliegelden, die zich verre van de politiek houden en die zich evenals het grauw ook in een permanente roes bevinden, maar dan van de extravagante feesten waar Moskou beroemd om is.

Het Westen, nu jij met je tienstappenplan voor de liberale democratie en sociale markteconomie! Kom maar, we zullen je laten zien hoe we hier de afvinklijstjes van de westerse beschaving implementeren met ‘objectief verifieerbare indicatoren voor democratisering’! Niet Rusland heeft van het Westen geleerd maar het Westen van Rusland, laat Pomerantsev zien en dat is mogelijk nog triester dan het onbeschrijflijke cynisme waarmee nog geen één procent Russische elite die in de ‘natuurtoestand’ leeft en daarom recht meent te hebben op alles, de overige 99 procent horigen kwelt. Triester, omdat het elke hoop in rook doet opgaan als je ziet hoe ‘onze democratische westerse waarden’ geen stand houden tegen hebzucht en hedonisme. Neoliberalisme en kleptocratie kunnen het uitstekend met elkaar vinden. De Zuidas van het Westen die de rijke Russen bedient heeft ook de gezegende staat voorbij goed en kwaad bereikt en wil niets liever dan op de Russische megafeesten dansen. De eerlijke, want ‘moraalloze’ Russen lachen om de dubbele moraal van het Westen, en de weinige Russische liberalen die er nog over zijn, voelen zich ontmoedigd en teleurgesteld.

Niets is echt en alles is mogelijk is een krankzinnige wervelwind van topmodellen, performers, voetbalsupporters, nationalistische motorbendes, charismatische sekteleiders en charismatische criminelen, zwarte weduwen, miljardairs met hun liefjes, corrupte oppositieleiders en kleinere en grotere demonen, die af en toe tot stilstand komt en plaatsmaakt voor een vlijmscherpe analyse van het mechanisme van de macht en melancholieke lyrische uitweidingen.

Wat ik op den duur miste waren de gewone mensen aan de andere kant van het tv-scherm, voor wie de demonen al hun genialiteit aanwenden om ze koest te houden, want met zijn ruim negentig procent is de gewone Rus de vierde, en de grootste olifant onder het Russische regime. Die zijn pas echt raadselachtig. Straatarm, uitgebuit, murw geslagen door corruptie en onrecht gaan ze tekeer tegen de plaatselijke machthebbers maar blijven ze onvoorwaardelijk trouw aan hun oppermachthebber. Nee, hier zit geen politieke technologie achter, dit is je reinste Russische ziel.

Toen gebeurde een wonder. Ik vond mijn mens met een hoofdletter M en die leek helemaal niet op die Übermensch uit mijn socialistische jeugd. Daarom had ik hem eerst over het hoofd gezien. Hij was bovendien vermomd als de Ierse consultant Benedict die niet mee wilde doen aan de corruptiecarrousel, en als de stadsgids Mozjaev die het oude Moskou probeert te redden, en Jana die onschuldig veroordeelde ondernemers bijstaat en Sergej Magnitski die het heeft opgenomen tegen de grootste belastingfraudezaak in Rusland.

Zo zie je maar, niets is wat het lijkt en alles is mogelijk.


Van Sana Valiulina verscheen vorig jaar Kinderen van Brezjnev (Prometheus, 504 blz., € 19,95)


Beeld: De murw geslagen Rus blijft onvoorwaardelijk trouw aan de oppermachthebber (Steve McCurry / Magnum / HH)