TONEEL

Je weet niet wat je ziet

Les Spectateurs

Dit is een poging tot beschrijving van Les Spectateurs, een voorstelling die Lotte van den Berg heeft gemaakt bij haar eigen toneelwerkplaats Omsk. Als de toeschouwers op de tribune hebben plaatsgenomen, wordt er, voordat we het in de gaten hebben, naar óns gekeken, onder meer door een donkere jongeman die achter op de kale speelvloer staat. Een andere jongen verricht een paar handelingen die laten zien hoe toneellicht werkt en hoe een verandering van dat licht ons kijken beïnvloedt. Rechts voor de tribune staat een donkere vrouw die even met ons mee kijkt, daarna ons aankijkt, vervolgens een van ons wordt, dan zich weer van ons onderscheidt door een opzwepend gezang op een onverstaanbare, althans niet te begrijpen tekst. Een vierde figuur deponeert een hoop plastic in het midden van de speelvloer. Om die hoop heen worden enkele machines geplaatst die in het jargon van de makers ‘slakkenhuizen’ worden genoemd.
We zijn ondertussen een kwartier of twintig minuten onderweg, misschien langer, zeker niet korter. Daarna komt er eerst lawaai en dan wind uit de slakkenhuizen. De wilde lucht die door de ruimte wordt geblazen neemt bezit van de berg plastic. Geleidelijk aan wordt duidelijk waarom de makers spreken over 'poppen’. De donkere vrouw op de tribune zingt dwars door alles heen. Op de speelvloer heeft een meisje plaatsgenomen dat midden in de orkaan staat, in 'de kern van de kolk’ zoals de makers dat noemen, en die de zwevende en dansende poppen af en toe probeert aan te raken. Het is precies zoals mijn oma mij vroeger het fenomeen bliksem uitlegde: je weet niet wat je ziet. Zo keek ik ook nu, als een jochie van zeven naar zijn eerste onweer. Een vrouw naast me had iets anders gezien, namelijk dat de zangeres op de tribune met haar klaagzang de geesten van voorouders opriep. Hoe kijken we? En hoe kijken zij naar ons? Is die verbaasde blik er aan beide kanten van de boomgrens tussen kijkers en bekekenen?
Als alles stilvalt, de poppen uit de lucht dwarrelen en wij tijd hebben om even te herademen, begint een nieuw deel van de voorstelling, dat er vooral in bestaat dat er een soort orde wordt gecreëerd in de dwarrelchaos. Door de manier waarop dat gebeurt begrijp je waarom de makers het plastic niet alleen als poppen aanduiden, maar ook als 'cadavres’. Niet bedoeld als anekdote over iets met slagvelden of slachtoffers. Het heeft meer te maken met de zorgvuldigheid van het ritueel, en het groeiend besef dat het ritueel er al was voordat wij ons ervan bewust waren.
Dan staat er in de geordende chaos een ding dat op een tafel lijkt, met drankjes. Door een eenvoudig gebaar wordt de al gerafelde scheidslijn tussen kijkers en bekekenen nu verscheurd of verlegd en staan we op de speelvloer tussen de performers met een drankje, pratend of stil. De avond dat ik er was, op het Boulevard-festival in Den Bosch, vroeg een mevrouw op rij twee meteen op een vrij hoge toon om verantwoording aan Lotte van den Berg. Een misschien begrijpelijke maar toch wat schrille dissonant in de onbelaste contemplatie waarin Les Spectateurs ons achterliet en wij op onze beurt Les Spectateurs een beetje loslieten. Zoals dat gaat bij een ontmoeting, een oefening in onbevangen kijken, zoals deze.

Les Spectateurs is te zien tijdens De Internationale Keuze van de Rotterdamse Schouwburg, op 27, 28 en 29 september, www.rotterdamseschouwburg.nl. Ook nog te zien in het Toneelhuis in Antwerpen, 25 en 26 oktober, www.omsk.nl