19 januari 1923 – 31 mei 2013

Jean Stapleton

Edith Bunker uit All in the Family, de rol die Jean Stapleton beroemd maakte, stond dan wel vooral achter het fornuis, maar ze was een gewiekste feministe die Amerika voorgoed veranderde.

De lange, cinematografische dramaserie is bepalend in de huidige televisiecultuur, en toch was er een tijdperk waarin makers niet meer dan 25 minuten nodig hadden voor complexe verhalen en personages en herkenbare morele dilemma’s en actuele politieke issues. En dat alles ‘filmed live before a studio audience’. De sitcom in zijn klassieke vorm is inmiddels ter ziele. Maar met het overlijden van Jean Stapleton, die door haar rol als Edith Bunker in All in the Family te beschouwen is als een van de grondleggers van het genre, komt deze bijzondere vorm van televisiefictie opnieuw voor het voetlicht. Het einde van de klassieke sitcom betekent een groot cultureel verlies. Dat is althans de conclusie wanneer je een paar klassieke afleveringen online bekijkt, waarin Edith en haar man Archie (Carroll O’Connor) te zien zijn in hun middenstandswoning in Queens, New York. Edith wordt bij uitstek gevormd door de combinatie van tragiek en hilariteit en intelligentie en menselijkheid die eigen aan het genre is.

‘Dingbat’ noemt Archie Bunker haar, en nog altijd voel je onwillekeurig plaatsvervangende schaamte bij zo’n scène. Een dingbat is een ornament, niets meer, een leeg iets, oorspronkelijk gebruikt bij het letterzetten om witte ruimtes op te vullen. Het is een diepe belediging maar in het geval van Edith krijgt het woord een ironische betekenis. Met haar schrille stem en onhandige manier van bewegen – ze lijkt ongecontroleerd te dartelen in plaats van te lopen – is ze meer karikatuur dan mens. Waar Archie midden in het leven staat, bevindt Edith zich in de periferie. Archie gaat iedere dag de wereld in waar hij met de ideologische problemen van de tijd én met zijn eigen falen als mens wordt geconfronteerd, Edith zit thuis waar ze ogenschijnlijk weinig meer kan dan passief leven. Dat staat lijnrecht tegenover de explosieve jaren zeventig, de tijd van politieke bewustwording en van het actievoeren tegen de patriarchale staat. Behalve Archie ondergaan ook Edith’s radicale dochter Gloria (Sally Struthers) en haar man, de pseudohippie Michael (Rob Reiner), de golf van maatschappelijke veranderingen aan den lijve: Vietnam, Watergate, de burgerrechtenbeweging. Voor Archie, racist, vrouwenhater en homofoob, verandert de wereld te snel. Aanpassen zit er voor hem niet meer in; zijn probleem ligt erin dat hij met zijn angst en woede zelf het probleem vormt.

Misschien is Edith dan de oplossing. Ondanks haar gebrek aan educatie legt zij wél flexibiliteit en echt engagement aan de dag. Zij is het toonbeeld van ‘gerechtigheid’, zoals Jean Stapleton het begin jaren zeventig in een interview stelde, toen ze gevraagd werd wat haar personage zou vinden van de Equal Rights Amendment (era), een wetsvoorstel dat vrouwen gelijke rechten gaf. In het echte leven was ze ‘beslist geen activiste’, maar ze ondersteunde wel de era, zei ze. Ze was verrast toen bleek dat era-supporters juist Edith Bunker als icoon in hun campagne gebruikten. Stapleton: ‘Toen kreeg ik een telefoontje van het Witte Huis. Ik dacht dat het een grap was, maar ik werd uitgenodigd om een belangrijke bijeenkomst van de vrouwen­beweging in Texas bij te wonen. Daar ontmoette ik Gloria Steinem en Betty Friedan. En dat allemaal dankzij All in the Family.’

Grote kans dat Stapleton destijds in Texas ook Mary Tyler Moore was tegengekomen, de actrice in de hoofdrol van The Mary Tyler Moore Show. Hierin maakt de jonge, aantrekkelijke Mary Richards carrière in de harde mannenwereld van de televisiejournalistiek. Mary was meer dan wie dan ook een prototype van de nieuwe vrouw, een poster girl voor de era. Maar Stapletons Edith is een meer gewiekste feminist. Haar opstand tegen patriarchale onderdrukking is minder gejaagd, minder urgent dan die van Mary. Edith staat dagelijks achter het fornuis in Queens waar ze maaltijden voor Archie bereidt. Haar strijd is stil, maar veel gevaarlijker. Dat maakt haar modern: om verzet te plegen en verandering teweeg te brengen hoeft ze niet iemand anders te worden, maar kan ze trouw aan haar eigen identiteit blijven – de strijd wordt op háár voorwaarden gestreden. Neem die fabuleuze aflevering uit 1971 waarin ze zitting neemt in de jury in een moordzaak tegen een Puertoricaan. Haar politieke standpunt is verbijsterend simplistisch en hilarisch. Ze zegt: ‘Ik ben voor de doodstraf, als die maar niet te erg is.’ Archie reageert op typisch tirannieke wijze: hij gunt het haar niet deel te nemen aan het maatschappelijk leven. Edith trekt zich niets aan van de onzekerheid van haar echtgenoot en vertrekt naar de stad. Tijdens de moordzaak blijkt zij als enige in de onschuld van de aangeklaagde te geloven. En ze krijgt gelijk.

In deze aflevering ondermijnt Edith Bunker een scala van heersende sociale, economische en politieke motieven: ze blijkt sterker dan Archie, slimmer dan de rechter en de aanklager, beschaafder dan haar rijke mede-juryleden en toleranter tegenover etnische minderheden dan alle andere personages. Zo grijpt deze moeder uit Queens de macht, en het is alsof heel Amerika sindsdien onherroepelijk is veranderd. En daarmee eigenlijk ook iedereen die waar ook op de wereld All in the Family heeft gezien. Een vrouw die, anders dan Mary Richards, er niet bang voor is om thuis te blijven en moeder te zijn. En toch, een vrouw die het tragische en onrechtvaardige aan haar leven door heeft, die haar gezond verstand gebruikt en zo een aardverschuiving teweegbrengt. Ze belichaamt niet alleen de kracht van de vrouwenbeweging, maar ook de revolutionaire potentie van de vorm waarin ze gecreëerd werd: de sitcom. Nu Jean Stapleton er ook niet meer is, voelt de leemte die de teloorgang van deze intelligente vorm van televisiedrama heeft achtergelaten des te pijnlijker aan.

‘Ik ben voor de doodstraf, als die maar niet te erg is’