Jospin en het jojo-effect van macht en straf

In Libération heet de overwinning van links ‘de triomf van de bescheidenheid’. Die formulering refereert vooral aan de arrogantie van de macht waarmee de gaande regering-Juppé werd geassocieerd.

De kop in de ‘linkse krant’ heeft ook iets programmatisch. Vanaf nu, zo moet het Franse volk begrijpen, worden mensen weer in de ogen gekeken en is er oog voor de problemen van gewone mensen.
Dialoog in plaats van monoloog. Openheid tegenover geslotenheid. Het klinkt bijna als de lyriek van 'aandacht voor het dagelijks leven’ tegenover de retoriek van de technocratie. Maar dan wel zonder de archaïsmen van vroeger: van rode rozen, rode horizonten en mooi weer spelen. Het is duidelijk welke kant het op moet. Frankrijk moet de eenentwintigste eeuw in worden geloodst en niet per ongeluk de negentiende.
Opvallend aan de verkiezingsavond, afgelopen zondag, was ook de bescheidenheid waarmee de socialistische leiders hun overwinning begroetten. Alsof die inderdaad, behalve verwachtingen, vooral serieuze verplichtingen schept. Op onze schouders rust een historische verantwoordelijkheid, zei een van hen. En voorman Lionel Jospin herhaalde boekhouderachtig alle taken die hij zich in verkiezingstijd heeft opgelegd: een rechtvaardiger samenleving, reële vooruitgang voor de lange termijn, herstructurering van het openbare leven, aandacht voor sociaal zwakkeren, de inrichting van een verenigd Europa, verbetering van het 'dagelijks leven’ van een ieder. Opmerkelijk vaak viel het woord 'leven’, alsof de vorige regering voor langzaam doodgaan stond.
Ook de verkiezingsbeloften dat 700.000 mensen aan werk geholpen zullen worden en dat er een 35-urige werkweek met behoud van salaris komt, wil Jospin gestand doen. Dat is geen geringe taak en hier is het discours ook al heel wat minder bescheiden. Het respectvol bemedelijden van de verliezende partijen en nederigheid tegenover het Franse volk, dat is allemaal mooi voor een verkiezingsavond, maar nu moet er ook echt wat gebeuren. Al was het maar om het idee te logenstraffen dat de Franse politiek en het Franse volk zo onvolwassen zijn dat verkiezingen per definitie een afrekening met de zittende regering betekenen.
Het jojo-effect dat de bewegingen van de Franse politiek nu zo'n twintig jaar kenmerkt (met slechts één uitzondering, de herverkiezing van Mitterrand) wekt de indruk dat de leiders na gedane arbeid hoe dan ook straf krijgen van het volk. Vervolgens mogen zij of hun politieke erfgenamen na vijf of zeven jaar boetedoening weer aantreden, waarna de cyclus zich herhaalt. Zo komen om de beurt links en rechts aan de macht. Een teken van schijndemocratie, zoals ook de 'rechtse’ verliezende RPR en UDF achteraf constateren. Voormannen van beide partijen pleiten nu dan ook voor een totale herinrichting van de politiek, die opeens in haar geheel archaïsch wordt genoemd - dus niet zoals voorheen alleen die van links. François Bayrou, sinds enkele dagen minister af, stelde al op de verkiezingsavond een systeem voor, gemodelleerd naar het Engelse, met een rechts-republikeinse, een democratische en een links-liberale partij.
Grote vraag is of premier Jospin, gebonden aan een 'samenlevingscontract’ met de 'rechtse’ Chirac, de cyclus van macht en straf kan doorbreken. Zijn eerste stappen zijn wat dat betreft essentieel. Vooralsnog lijkt hij aan te sturen op een brede paraplu van links waaronder het volk mag schuilen. Met zowel de Groenen, de radicaal-socialisten als de communisten heeft Jospin voorafgaande aan de verkiezingen een verbond gesloten. En nu lijkt hij die gestand te willen doen.
De geschiedenis leert dat zo'n samenwerking consequenties heeft. Het feit dat Mitterrand gedurende zijn eerste ambtsperiode een drietal communistische ministers in zijn kabinet opnam, bedierf voor jaren de relatie met de Verenigde Staten. Voor Jospin liggen de valkuilen nog dichter bij huis: in Europa. Robert Hue, leider van de PCF, heeft zich vijf weken lang zeer vijandig opgesteld tegenover de euro en het verenigd Europa. Behalve Le Pen is er nauwelijks een feller tegenstander van Europa. Na het succes van afgelopen zondag heeft Hue echter verklaard 'nuttig’ te willen zijn, maar intern moet hij toch eerst afrekenen met communisten van de harde lijn.
De overwinning van de socialisten biedt toch hoop. De aanstelling van een veel groter aantal vrouwelijke en jongere deputés mag beschouwd worden als een handreiking naar het volk. Als Jospin erin slaagt de werkloosheid terug te dringen en om ambtenarenapparaat en volk tot elkaar te brengen, dan neemt hij bovendien Le Pen veel wind uit de zeilen. Het is goed te weten dat de stemmers op Le Pen (ruim vier miljoen Fransen) voor een even groot deel van links als van rechts komen. Gemarginaliseerde arbeiders, werklozen en vroegere stoere socialisten stemmen evenzeer op het Front National als ondernemers die worden geconfronteerd met concurrentievormen die ze niet kunnen hanteren en onrechtvaardig vinden.
Frankrijk hoopt op een 'verandering van toekomst’, zoals de socialistische slogan luidde. Nu de socialisten succesvol lijken in Engeland zijn er ook kansen voor de Franse. Hoe beter ze die grijpen, des te beter voor Frankrijk, des te minder ruimte ook voor het Front.
In zijn toespraken schetste Jospin een toekomstbeeld op basis van 'een realisme van links’. De voorbeelden van Nederland en Engeland laten zien dat zo'n realisme werkt. Interessant is dat Jospin behalve de ambitie premier te worden nog een andere wens koestert: ooit een boek te schrijven met de titel L'Invention du possible. Dat hij dat nu moge schrijven.