Een controversieel meesterwerk

Jozef en Maria in de hel

Nergens zeuren en zuigen vrouwen zo mooi en doeltreffend als in de Scandinavische film. In Antichrist, de nieuwe film van de Deen Lars von Trier, gaat dat wel heel hardhandig. Is het misogynie of niet?

‘ANTICHRIST’ VAN LARS VON TRIER was al scandaleus voordat hij in roulatie ging. Dat is vaak zo met films waarin expliciete seksscènes worden vertoond; met extreem geweld gaat het publiek aanmerkelijk soepeler om. Nog opvallender is de aanhoudende stroom ‘verklaringen’ voor de film vanaf het moment dat hij in Cannes werd vertoond, en waar Charlotte Gainsbourg werd uitgeroepen tot beste actrice. De film zou een oproep tot vrouwenhaat zijn (op het web wordt al druk gespeculeerd wie de Antichrist nu eigenlijk is, waarbij de vrouw vaak wint: een anti-Maria, die haar kindje Jezus niet heeft beschermd, maar koos voor seks met de vader). Bovendien zou Antichrist laten zien dat liefde altijd tot oorlog leidt.
Het zijn grote thema’s, die in ieder geval verhinderen dat een interpretatie te veel verwijst naar de getroebleerde psyche van Von Trier zelf. De film moet wel over iets groters gaan, zoals de eenzaamheid binnen een huwelijk, waarin vrouwen zelfs in hun grootste verdriet de altijd onvolkomen, want te rationele, troost van een man afwijzen omdat hij te weinig emotie toont. Of over het bezweren van de angst voor het leven met behulp van het sjamanisme, waarbij je het leven probeert te ervaren als dier, als onderdeel van de natuur. Dat Von Trier alleen vrouwen, en in het bijzonder actrices – zoals eerder Björk en Nicole Kidman – weer eens een les zou willen lezen, kan natuurlijk niet. Verklaart hij zelf immers niet dat hij ondanks alles van vrouwen houdt, en dat hij niet voor niets tien films over vrouwen heeft gemaakt de afgelopen jaren?
Het zegt weinig. Vrouwenhaat kan makkelijk tot tien films over vrouwen leiden. Toch lijkt het inderdaad te simpel om Von Trier ervan te beschuldigen dat hij zijn publiek alleen lastigvalt met een paar persoonlijke angstdromen, voortkomend uit een langdurige depressieve toestand. Daarvoor maakt Antichrist te veel los, ook al kan dat ook een effect zijn van de faam van Von Trier als worstelende kunstenaar, welk imago hij zoveel mogelijk koestert en cultiveert door al zijn fobieën met het publiek te delen.

DE WAARHEID IS DAT Antichrist van alles een beetje combineert. Zeker: hij kan opgevat worden als een hedendaags heksenproces. Maar hoe is het mogelijk voor een cineast in de westerse cultuur om een film te maken die niet misogyn is? Natuurlijk laten de meeste films vrouwenhaat zien. Hoe kan het anders? Het is nog geen dertig jaar geleden dat vrouwen enigszins als gelijke behandeld gingen worden, aangespoord door allerlei wetten en voorschriften. Het is nog steeds nieuws als vrouwen belangrijke posities verwerven, excelleren en hun hoofd gebruiken. De heersende opvatting is toch dat vrouwen zeuren en het bloed onder je nagels vandaan halen – en nergens zeuren en zuigen vrouwen zo mooi en doeltreffend als in de Scandinavische film. Dat is al zo sinds de Deen Carl Dreyer films ging maken, waarna de Zweed Bergman het overnam, die op zijn beurt de Deen Von Trier weer inspireerde. En allemaal zijn ze schatplichtig aan Strindberg.
Wie Lars von Trier beschuldigt van misogynie heeft een gebrek aan historisch besef of lijdt aan een overdosis optimisme over de gang van zaken in de hedendaagse westerse wereld. Als Von Trier misogyn is, zijn al die anderen (David Lynch, Quentin Tarantino) dat dan niet? Een van de eerste films waarin je vrouwen on-romantisch en beheerst maar genadeloos ziet optreden is nog maar zeer onlangs gemaakt, namelijk het eveneens Scandinavische Mannen die vrouwen haten van Niels Arden Oplev (als we incidenten als Thelma & Louise even buiten beschouwing laten; en nee, Lara Croft hoort daar niet bij, want dat is écht de ideale mannenfantasie).
Is Antichrist dan extreem gewelddadig misschien, en laat hij op een bijzondere manier zien dat vrouwen en mannen voortdurend met elkaar in oorlog zijn? Ook daar valt veel op af te dingen. Ook niets nieuws in de filmgeschiedenis. Dezelfde Bergman bijvoorbeeld, die Von Trier zo inspireert, toonde in Scènes uit een huwelijk hoe mannen en vrouwen alleen al verbaal elkaar naar het leven kunnen staan.
Expliciete gewelddadige seksscènes en (zelf)verminking zagen we al in veel experimentele films uit de jaren zestig en zeventig (hier in Nederland werd Frans Zwartjes daar beroemd en berucht om). Wie na Antichrist misselijk uit de bioscoop wankelt zou op z’n minst eerst eens Salo van Pasolini, of – meer recent – een paar films van Michael Haneke moeten zien. Of gewoon de krant lezen. Daar stond het afgelopen weekend weer een ‘gemengd bericht’ in, over ene Melvin die het nodig had gevonden dat zijn vriendinnetje van zestien (!) zijn naam in haar lies liet tatoeëren op straffe van brandwonden over haar hele lichaam van uitgedoofde sigaretten. En dit gebeurde niet in New York of Johannesburg, maar vorig jaar in Rotterdam.
Met de reacties op films als Antichrist lijkt het wel of er iets misgaat met het collectieve geheugen, alsof gewist wordt wat al heel lang bekend verondersteld mag worden. Iets vergelijkbaars doet zich voor op elk moment dat er in de actualiteit ‘zinloos geweld’ plaatsvindt, waarbij nooit iemand uitlegt wat ‘zinvol geweld’ dan zou kunnen zijn. ‘Nederland heeft zijn onschuld verloren’, hoorde je nogal eens toen dit jaar op Koninginnedag een gek op de koninklijke familie inreed, en daarbij een aantal toeschouwers ombracht. Hoezo onschuld? Hebben al die kronieken, toneelstukken, romans, schilderijen en films waarin de perversiteit van het menselijk gedrag tot in de meest gruwelijke details is verbeeld dan geen begin van relativering over het eigen bestaan en dat van anderen teweeggebracht? Dan is er nog veel werk aan de winkel, zeker ook voor Von Trier. En dan is het helemaal te hopen dat zijn film niet wordt weggezet als ‘persoonlijke verwerking van een depressie’.
Zou de controverse rond Antichrist dan soms zijn ontstaan omdat hier zo’n persoonlijk en in de kern herkenbaar verhaal wordt verteld? Een man en een vrouw verliezen een kind, doordat het kind ’s nachts door het huis dwaalt en uit het raam valt, terwijl zijn ouders de liefde bedrijven. Het is een wreed toeval dat ‘iedereen’ kan overkomen. De dood van een kind is voor ouders de meest traumatische gebeurtenis uit een bestaan. Wie kinderen krijgt laat de chaos en het noodlot toe in zijn bestaan. Als een man en een vrouw door de dood van een kind uit het lood slaan, is dat begrijpelijk, al zal niet iedereen zo reageren als het echtpaar in Antichrist. Daarin werpt de man (Willem Dafoe) zich op als therapeut van de vrouw, die hem vervolgens zijn rationele houding verwijt en de oorzaak van de noodlottige gebeurtenis en de conceptie van hun kind, hun seksualiteit, bloederig aantast, en hem zo dwingt tot emotie.
Dit alles gebeurt in een eenzame hut in een bos, met de veelzeggende naam ‘Eden’, bedoeld als omgeving die het leed draaglijk had moeten maken. Dit ‘Eden’ blijkt echter, afgezien van de hel die de man en de vrouw ervan maken, omgeven door een natuur waarin voortdurend jonge dieren het slachtoffer worden van natuurgeweld, moordzucht of onoplettendheid van ouders. Ook dat is niet nieuw: het is de boodschap van een scala aan natuurfilms die dagelijks op televisie worden uitgezonden, waarin ook wel eens een jong aapje sneuvelt in de strijd tussen de seksen of het machtsspel om een hogere positie in de rangorde.

‘ANTICHRIST’, MET HET veelzeggende maar ook verwarrende vrouwenteken aan het slot van de titel, in plaats van de letter ‘t’, is toch vooral een bijzonder gemaakte, aangrijpende Film, waarin alles wat film tot film maakt bijzonder is. Daarom is Antichrist een meesterwerk. De traagheid speelt een hoofdrol, onder meer door het gebruik van een bijzondere, voor deze film geconstrueerde camera met dubbele lenzen, waardoor de beelden wazig worden en in elkaar overlopen. Ook de montage is duizelingwekkend, evenals het gebruik van het geluid: regen, wind, vallende dennenappels vermengd met een elektronische ‘muur van muziek’ bestaand uit bastonen. Daarvoor móesten het verhaal en de manier van acteren van Charlotte Gainsbourg en Willem Dafoe wel over the top zijn. De techniek neemt het in Antichrist zo vaak over van de acteurs dat ze moeten over-acteren om zich staande te houden in het kreunende, zwiepende, fluisterende, striemende bos. Wanneer de vrouw voor de twintigste keer op dezelfde toonhoogte ‘Get out, you bastard’ naar haar man roept, die zich voor haar verschuilt in een konijnenhol, dan vraag je je af waar die speciale prijs in Cannes nu eigenlijk voor bedoeld was. Voor de durf om in een film met gewaagde scènes te spelen, of voor de prestatie om geen ruzie met Von Trier te maken over zijn regieaanwijzingen?
Von Trier is een groot bewonderaar van The Shining van Stanley Kubrick – maar hij, en zijn publiek, zou soms baat hebben gehad bij een beetje relativering van het gehalte David Lynch (die in Twin Peaks ook een strijd tussen mannen en vrouwen in het bos situeert).

DE FILM LAAT EEN slechte moeder zien, die haar kind dwingt zijn schoenen verkeerd om te dragen, zodat zijn voeten vergroeien. Ze staat haar man naar het leven omdat ze er door haar studie van vrouwenmoorden door de eeuwen heen in is gaan geloven dat vrouwen slechte mensen zijn. Antichrist laat een man zien die wel erg veel ruimte krijgt van zijn vrouw om de slechte therapeut uit te hangen door haar te dwingen datgene te doen waar ze het meest bang voor is: cognitieve therapie, als in een middelmatige real life-televisieserie. Maar uiteindelijk is het een film over de natuur, niet wreed en niet goed, die het altijd overneemt en elke misdaad snel kan laten verdwijnen door nieuwe jonge dieren tussen frisse groene varens te plaatsen, in een schijn van harmonie, vastgelegd door een camera die lenig als een vos tussen de mensen en de dingen door springt. Alsof er niets is gebeurd, alsof het geheugen is gewist. De echte Antichrist is het medium film zelf.

Te zien vanaf 29 oktober