17 juli 1920 - 21 april 2010

Juan Antonio Samaranch

De oud-voorzitter van het Internationaal Olympisch Comité kon zo ver komen door ‘te dromen met beide voeten stevig op de grond’. En door zijn rechterarm voor de vorm omlaag te houden.

Dat waren veel mooie woorden bij het afscheid van Juan Antonio Samaranch. Mooie begrafenis ook, donderdag in Barcelona, waar de kathedraal eindelijk weer eens helemaal volliep. Iets te mooi, eigenlijk. Lovende woorden zijn natuurlijk gebruikelijk bij dit soort bijeenkomsten. Maar het leek wel of het heengaan van de sportmanager in hart en nieren - een dikke twee decennia het Internationaal Olympisch Comité voorzitten is niet niks - de talrijke aanwezigen had aangespoord tot een nieuwe competitie: lof toezwaaien over verschillende afstanden. Daarbij maakte het niet uit of ze nu Jacques Rogge heetten, Rafael Nadal, koning Juan Carlos of Vladimir Poetin; of ze naar de naam He Zhen Liang luisterden, naar die van Rodríguez Zapatero, Miguel Indurain of Ban Ki-Moon: ze vielen over elkaar heen in hun bewondering en dankbaarheid. En natuurlijk had Samaranch bijgedragen aan de vrede en ook veel werk verzet voor de ontwikkelingslanden, al zal niet iedereen dit in de gaten hebben gehad.
Maar wat niemand is ontgaan, is dat Samaranch de ioc-voorzitter was onder wiens mandaat (1980-2001) de professionalisering en de commercialisering van de Spelen gestalte kreeg. En die het voor elkaar kreeg dat de Olympische Spelen van 1992 aan zijn geboortestad Barcelona werden toegewezen. De Catalaanse hoofdstad werd een wereldwijd begrip. Twintig jaar later plukt de plaatselijke toeristenindustrie daar nog steeds de vruchten van. En dus is het stadsbestuur hem dankbaar, is de Catalaanse regioregering hem dankbaar en is koning Juan Carlos hem dankbaar. Net zo eensgezind zijn zij in hun zwijgen over de foto, iets waar de overweldigende meerderheid van de Spaanse politici en media ook van harte aan meedoet.
De foto is van 18 juli 1974, iets meer dan een jaar voor de dood van dictator Franco. Een groepje mannen met stropdas plus een dame in mantelpakje brengt de fascistische groet uit. Zij vieren de staatsgreep die 38 jaar eerder het startsein was van een bloedige burgeroorlog, die Franco uiteindelijk zou winnen met de steun van Hitler en het fascistische Italië van Mussolini. In het midden van de foto staat Juan Antonio Samaranch, de dag tevoren 54 jaar geworden en de rechterarm fier vooruit gestrekt.
Samaranch was geen gelegenheidsfascist. Hij werd niet door de omstandigheden gedwongen. Hij was een overtuigd en vooraanstaand lid van de Falange, de fascistische partij van Spanje. Op het moment dat de foto werd genomen, was een aanzienlijk deel van de Spaanse samenleving al tot de conclusie gekomen dat de dictatuur een onmenselijk en onwenselijk regime was. Zo niet Juan Antonio Samaranch. Tot het bittere eind van de Franco-dictatuur bleef hij zijn gestrekte rechterarm op de gepaste momenten schuin omhoog steken. Daar hield hij pas mee op toen na de dood van generaal Francisco Franco in november 1975 duidelijk werd dat de wind uit een andere hoek zou gaan waaien.
Juan Antonio Samaranch Torelló wordt in 1920 geboren in een rijke Catalaanse familie die fortuin maakte in de textielindustrie. Na een lerarenopleiding handelskennis studeert hij af in de bedrijfseconomie. In zijn vrije tijd speelt hij verdienstelijk rolhockey, een sport die vooral in Catalonië populair is. Vervolgens wordt hij trainer en bestuurslid bij zijn club Español en in 1954 wordt Samaranch coach van de Spaanse nationale rolhockeyselectie. Naast de sport ontwikkelt hij ook politieke ambities. Hij meldt zich aan als lid van de Falange en krijgt al snel een functie als wethouder van Sport in de gemeente Barcelona (1955-1962).
Samaranch blijft tot het einde actief in de politiek van de Franco-dictatuur, waarin hij een steeds voornamere rol gaat spelen. Halverwege de jaren zestig stapt hij over naar de landelijke politiek en neemt zitting in de applausmachine die doorgaat voor het parlement. Daarin is precies één partij vertegenwoordigd, de fascistische Falange. Pas in 1977, als Spanje voor het eerst in veertig jaar weer echte verkiezingen houdt, keert hij het parlement de rug toe. Na het herstel van de diplomatieke betrekkingen met de Sovjet-Unie wordt Samaranch benoemd tot ambassadeur in Moskou. Zijn rol tijdens de dictatuur vormt bij die benoeming geen beletsel. Bij de dood van de dictator zegt Samaranch: ‘De regeerperiode van Francisco Franco betekende het langste tijdperk van voorspoed en vrede dat ons land sinds eeuwen heeft gekend.’ Geen woord over de massamoorden en de brute onderdrukking van de oppositie door het regime. Samaranch wordt desondanks op slag geaccepteerd als democraat en zal net als vele andere vooraanstaande Franco-aanhangers sleutelfuncties blijven bezetten in de nieuwe orde.
Spanje hield dus geen democratische schoonmaak en een rasopportunist als Samaranch wist daar maximaal voordeel uit te behalen. De enige concessie die hij aan zijn bewondering voor Franco hoefde te doen was zijn rechterarm voortaan in bedwang te houden. Nooit heeft hij in het openbaar afstand genomen van de Spaanse vriend van Hitler. En niemand die dat ooit van hem verlangde in het ioc, waarvan hij sinds 1966 lid was en in 1980 voorzitter werd. Daar moest hij 21 jaar later het veld ruimen. Niet als gevolg van onthullingen uit zijn duistere verleden, maar naar aanleiding van een corruptieschandaal rond de toewijzing van de Olympische Spelen aan Salt Lake City.
De enkeling die toch aan dat verleden herinnert, wordt door het gros van de politici en de media in Spanje beschouwd als een irritante spelbreker. Hier hoort men liever een stem als die van staatssecretaris van Sport Jaime Lissavetzky, lid van de socialistische partij: 'Voor alles was Samaranch een vernieuwer en een non-conformist. Hij slaagde erin om zo ver te komen omdat hij in staat was om te dromen met beide voeten stevig op de grond.’ Ja. En omdat iedereen vond dat het na de vernietiging van het fascisme in Duitsland en Italië wel welletjes was en dat Spanje geen Neurenberg behoefde.