Jubileum

Moskou - Wordt het niet eens tijd om ons land grondig te verbouwen? zei Michael Gorbatsjov precies 25 jaar geleden. Het werd een hervorming om nooit te vergeten. Zijn perestrojka (‘verbouwing’) maakte binnen vijf jaar een einde aan de Russische status van wereldmacht.
Gorbatsjov zette de deur op een kier voor hervormingen van de vermolmde sovjetstaat. Achter elkaar aan buitelden democratisch idealisme, energiek ondernemerschap en roofkapitalisme naar binnen, vechtend om de vrijgekomen plaats achter het stuur. Het roofkapitalisme won.
De Sovjet-Unie was decennialang in competitie met de Verenigde Staten om de grootste wereldmacht en de grootste economie te zijn. Na de perestrojka verbrokkelde het rijk in een paar jaar tot een verzameling min of meer feodaal geregeerde boevenstaten. Weer was een periode voorbij dat vanuit het Kremlin de wereldpolitiek werd meebepaald, zoals eerder bijvoorbeeld ten tijde van Alexander I die Napoleon een poepje liet ruiken. Eenmaal door Gorbatsjov verbouwd viel Rusland terug op zijn internationale kernactiviteit: het rondbossen van buurlandjes.
Het land zag sindsdien wel vooruitgang; meer mensen hebben meer spullen dan in 1985. Maar voor wie zich graag met de politiek bemoeit is de situatie niet echt veranderd. Vroeger wachtte lastige critici een strafkamp, tegenwoordig een (al dan niet fatale) afrossing door criminelen.
Het blijft onduidelijk wat Gorbatsjov er zelf van denkt. Het was nooit zijn doel een einde te maken aan de Sovjet-Unie. Tegelijkertijd wilde hij wel graag een einde maken aan de armoede onder de bevolking en de geestelijke repressie door het partijapparaat van de communisten. Maar hij spreekt ook nu nog zo over het socialisme dat het lijkt alsof het nog altijd een religie voor hem is. Misschien daarom dat hij zich liet ontvallen dat Barack Obama de man zou zijn om wat perestrojka in Amerika voor elkaar te krijgen. Het was op z'n minst een dubbelzinnig compliment.
De gemiddelde Rus spuwt vuur als Gorbatsjovs naam valt. In Russische ogen gaf hij ruimte aan een chaos die tien jaar duurde, bijna iedereen armer maakte en enkelen steenrijk. Het is afgezet tegen die puinhoop dat de verlichte alleenheerschappij van Vladimir Poetin als een weldaad aandoet. Gorbatsjov mag in 1990 de Nobelprijs voor de vrede hebben gekregen, de Nobelprijs voor de economie heeft hij nooit gehad, zegt men dan. Dus reist hij nu het mondiale lezingencircuit af, maar niemand neemt hem nog echt serieus.
Soms zie je Gorbatsjov prominent figureren in een reclame voor koffers voor de jetset. Hij staart dan mistroostig uit een taxiraam, dure tas op schoot - en in kleine letters de obligate mededeling dat de opbrengst van deze campagne naar een goed doel gaat. Zonder enige ironie lijkt hij daar zelf toe te geven dat hij geen huis meer heeft.