Beroemdheden in de ban van salad bar-mystiek

Kabbala als McMysticisme

Madonna verandert haar naam in Esther, want ze is in kabbala. De joodse mystieke leer, of althans een gesimplificeerde variant ervan, slaat aan bij beroemdheden. Momenteel is kabbala in de salad bar-variant de meest trendy vorm van duur betaalde geestelijke noodhulp.

«Nadenken over iets wat groter is dan jezelf, je eigen ego overstijgen en zo is zo cool», zegt actrice Roseanne Barr. Zij doet haar speed meditations het liefst als ze vastzit in het drukke verkeer van Los Angeles. «Het is zelfs nog groter dan de bijbel. Nooit eerder las ik stuff like this», verwoordt Britney Spears haar devotie. Ook zij kon de Zohar lezen, het voor normale stervelingen ondoorgrondelijke mystieke boek der boeken van de kabbala. Volgens het Kabbalah Center, waar zij zich voor haar religieuze onderricht vervoegt, kun je de boodschap van de Zohar al tot je nemen als je met de hand over de tekst wrijft. Ook Madonna is in kabbala. «Ik bid elke dag en ik geloof dat het een zeer krachtige manier is om te communiceren, te genezen en veranderingen te bewerkstelligen», vertelde ze vorige week in een exclusief televisie-interview op het Amerikaanse ABC.

De joodse mystieke leer, of althans het ratjetoe aan gesimplificeerde kabbala-elementen dat in de vijftig filialen tellende keten van Kabbalah Centers wordt onderwezen, slaat aan bij beroemdheden. Je kunt ze herkennen aan een rood bandje om de linkerpols. Links is de ontvangende kant van het lichaam, geloven de Hollywood-kabbalisten, dat is waar de kwade krachten op de mens inwerken. Met name het Boze Oog van degenen die jaloers zijn op hun positie moet geweerd worden. En dat is precies waartoe dat rode bandje in staat is. Zesentwintig dollar kost het in het Kabbalah Center in Los Angeles, achttien pond sterling in het filiaal te Londen. De nieuwbakken kabbalisten betalen grif. Twee pond zeventig voor een klein flesje met gezegend water. Duur? Elke druppel bevat «eeuwen wijsheid». En er is een hydraterende gezichtscrème verkrijgbaar à 78 pond, ook gezegend uiteraard. De lijst van beroemd heden die zich met hun rode polsband verbinden aan de kabbalistiek (of dat deden maar er al weer van afgestapt zijn) is lang en groeiende: Madonna en haar man, regisseur Guy Ritchie, Britney Spears, Roseanne Barr, Sandra Bernhard, Demi Moore en haar toy boy Ashton Kutchner, Paris Hilton, Victoria Beckham, Jerry Hall, Barbra Streisand, Elisabeth Taylor, Diane Keaton, Wynona Rider, Gwyneth Paltrow, Rob Lowe, Courtney Love, Paul Newman, Rosie O’Donell, Brittany Murphy, Sharon Osbourne, Jeff Goldblum, Laura Dern, Diane Ladd, Marla Maples, Dan Ackroyd, Monica Lewinsky, Naomi Campbell en Mick Jagger.

De Kabbalah Centers worden geleid door rabbijn Philip Berg. Hij belooft de cursisten een beter seksleven, innerlijke vrede en afname van stress. Ze kunnen nog rijker worden en succesvoller. Zelfs het verouderingsproces zou te stoppen zijn voor wie in zijn centra ingewijd raakt in de mystiek van de kabbala. «Kabbalisten geloven in onsterfelijkheid. Ze geloven dat je dood, ziektes en wat dan ook kunt overstijgen», zei Madonna in haar geruchtmakende ABC-interview. Het tv-gesprek was een slimme marketingtruc: het vond plaats aan de vooravond van Madonna’s Re-Invention-tournee, waarvan de voorverkoop tegenviel. Met het interview kreeg ze voor elkaar dat ze wereldwijd weer in het middelpunt van de belangstelling kwam te staan. Tijdens het interview was geen spoor meer te bekennen van de Material Girl van weleer, het egocentrische sekssymbool dat weinig middelen schuwde om hogerop te komen en daar ook rond voor uitkwam.

Madonna heeft zichzelf opnieuw uitgevonden, als degelijke vrouw dit keer. Moeder (45) van een dochter (7) en een zoontje (4), hechtend aan goede manieren van haar kinderen. «Ik heb met mijn egoïstische gedrag veel chaos gebracht in het leven van mensen. Ik dacht dat ik de mensheid bevrijdde, maar ik heb niet echt een alternatief geboden.» Ze werd een ander mens toen ze een belangrijke keuze maakte: de keuze voor kabbala. «Ik koos ervoor naar mezelf te kijken als een persoon die zojuist ontwaakt is, een persoon die nu probeert deel uit te maken van de orde, niet van de chaos van de wereld.» Ze maakte duidelijk — en dat is waar de grootscheepse media-aandacht door werd gewekt — dat ze de naam Esther had aangenomen (naar de oogverblindende oudtestamentische Perzisch-joodse koningin die de joden van Perzië voor uitmoording behoedde), omdat ze «zich wilde verbinden met de energie van een nieuwe naam», iets wat onder kabbalisten vaker voorkomt en bij Madonna-watchers al eerder bekend was.

Kabbala is Hebreeuws voor «traditie» of «dat wat ontvangen is». Oorspronkelijk is kabbala een vierduizend jaar oude manier om de heilige Hebreeuwse teksten van de thora te verklaren: symbolisch in plaats van letterlijk. In de loop van de tijd ontwikkelde het zich tot een eigenzinnige vorm van joodse mystiek met vrijmetselaarsinvloeden. Een filosofische theologie gebaseerd op het geloof dat elk woord, elke letter, elk cijfer en elk accent in de thora aanwijzingen bevat waarmee de geheimen van het universum en de menselijke ziel kunnen worden ontrafeld. De 72 namen van God en zijn tien verschijningsvormen spelen in kabbala een grote rol. Alle dingen maken deel uit van een goddelijke orde; wie die orde kent zal nog in dit bestaan het geluk vinden. In de mystieke vorm wordt kabbala al zeker vijfhonderd jaar beoefend. Daarvoor hoeft men niet joods te zijn. Wel — zo menen puristen — is het noodzakelijk dat men een grondige kennis heeft van de joodse heilige geschriften en dat men een rijpe leeftijd heeft bereikt van ten minste veertig jaar. In de Kabbalah Centers wordt echter een populistische vorm van kabbala onderwezen die meer met magie te maken heeft dan met inzicht en studie. Een journaliste van The Mirror volgde een introductiecursus in Londen. «In de vierde les leer je de toekomst te voorspellen», beloofde haar docent, en een «positieve energiestroom» zou haar verouderingsproces stoppen.

Volgens rabbijn Michael Portnaar van de vereniging Bnei Baruch Nederland is niet zomaar aan de telefoon uit te leggen wat dat is, kabbalistiek: «Kaballa brengt licht, de allergrootste sensatie in het leven van de mens. Alles waarvan je kunt dromen, geeft kabbala. Daarvoor moeten we leven volgens de goddelijke instructie. Daar moet de mens naar op zoek. Het gaat niet alleen om kennis, maar vooral om ervaring.» Portnaar legt uit dat onsterfelijkheid voor een kabbalist wel degelijk te bereiken is. «Het spirituele, het inzicht in kabbala maakt je tot een licht dat eeuwig blijft schijnen.» Hij valt stil. Door de telefoon klinkt een zucht. «Ik zie drie prachtige Hebreeuwse letters in de hemel», zegt hij zacht.

Dergelijk mysterieus mysticisme past in een ontwikkeling die al jaren aan de gang is. Boeddhisme (Richard Gere), Scientology (John Travolta, Tom Cruise), orthodox christendom (Mel Gibson) en een hele reeks New Age-goeroes worden aangeklampt door doorgaans goed boerende spiritueel verarmden: hoe aanzienlijker de materiële rijkdom, hoe schrijnender het spirituele gat, zo lijkt het. De laatste ontwikkeling is «doe-het-zelf»-religie, ook wel salad bar-geloof genoemd: Fast food answers to gourmet questions. Oprah Winfrey en John Kerry zijn er voorbeelden van: afficheer jezelf als christelijk, maar benadruk «het persoonlijke» van je relatie met God en verwerp de leerstellingen die je niet aanstaan, zoals het verbod op abortus en op huwelijken met partners van hetzelfde geslacht.

Momenteel is ontegenzeggelijk kabbala in de salad bar-variant de meest trendy vorm van duur betaalde geestelijke noodhulp. Wat het Kabbalah Center van Philip Berg zijn cursisten voorschotelt, wordt wel omschreven als «McMysticism». Portnaar: «Wat hij doet is kabbala planten in de egoïstische hoofden van de mensen zonder hun egoïsme te veranderen. Hij herschrijft de heilige teksten tot lekker leesbare zelfhulpboekjes. Hij vraagt een tiende van het inkomen van cursisten. Dat baseert hij op bijbelse teksten. Wat hij doet is geld verdienen. Het heeft met kabbala niets te maken. Eén van mijn leerlingen, een dame, had voordat ze bij mij terecht kwam contact gezocht met het Kabbalah Center in Londen. Ze gaf haar creditcardnummer en allerlei persoonlijke gegevens om cursusboeken aan te schaffen. Uiteindelijk bleek dat ze op eigen initiatief maar alvast een tiende van haar inkomen hadden geïnd.» Portnaars cursussen kosten maar twintig euro per maand, zegt hij, om de huur van de cursusruimte en de koffie te bekostigen. «Er blijft voor mij vrijwel niets over. Het idee van kabbala is onbaatzuchtigheid.»

Al sinds in 1998 haar album met de kabbalistische titel Ray of Light verscheen was Madonna’s flirt met kabbala en jodendom bekend. Tijdens haar shows flitsen op beeldschermen Hebreeuwse letters langs die een naam van God vormen — blasfemie volgens het jodendom. Madonna toont tatoeages van Hebreeuwse letters — een heidens ritueel — en hult zich al even onorthodox in gebeds gewaden die een vrouw, en zeker een niet-joodse vrouw volgens gelovige joden niet aan mag. Kabbalists do it better was de tekst op haar T-shirt toen ze weer eens onder vuur lag. Haar naamswijziging moet volgens een woordvoerster niet al te serieus worden genomen: «Als je haar op straat Esther noemt, zal ze niet omkijken.»

Intussen dringt kabbala door tot regionen waar men voorheen niet wist hoe men het woord moest spellen. Een Duitse internet pagina waar fans allerlei leuke nieuwtjes kunnen lezen over hun idolen legde Madonna’s naamsverandering als volgt uit: «Namen transporteren energie: Esther vastte drie dagen. Drie dagen en drie nachten zijn 72 uren. Het getal 72 correspondeert met de naam van God waarnaar verwezen wordt in de drie bijbelverzen die met de woorden ‹Vayisa›, ‹Vayavo›, ‹Vayet› (Exodus 14:19, 20, 21) beginnen. Deze drie verzen bevatten precies 72 letters. Het was de kracht van deze naam die het God mogelijk maakte de Rode Zee te splijten en de Israëlieten erdoor te voeren. Via deze naam vloeit de goddelijke levenskracht in Esther.»

Onlangs dook de Britse Daily Mail in het verleden van Philip Berg, de man van de Kabbalah Centers. Hij blijkt geen rabbijn, maar een voormalige verzekeringsagent wiens oorspronkelijke naam Feivel Grunberger is. Hij veranderde zijn naam om samen met zijn minnares (hij verliet vrouw en vijf kinderen) de lucratieve kabbala-business op te zetten. Berg houdt vol dat zijn bedrijf een non- profitorganisatie is, geheel in overeenstemming met de kabbalistische onbaatzuchtigheid. Maar hij bezit drie huizen in Beverly Hills en volgens de Daily Mail zijn er bewijzen dat hij en zijn geliefde regelmatig fondsen van de Kabbalah Centers aanwenden voor eigen gewin. Madonna schenkt de opbrengst van de beruchte, met kabbalistiek doordrenkte kinderboeken die ze uitgeeft aan een fonds gelieerd aan Berg. Vorig jaar doneerde ze hem 3,65 miljoen dollar om een Kabbalah Center op te zetten in Londen. Bergs aanpak gaat verder dan oplichting, zeggen rabbijnen. Hier is sprake van sektevorming.

Het winstbejag en de alarmerende geluiden joegen Jerry Hall al de kabbala-tempel uit en Stella McCartney heeft geprotesteerd tegen Madonna’s zieltjeswinnerij onder haar vrienden. Madonna zelf werd onlangs gefotografeerd bij het verlaten van een Kabbalah Center. Cult member stond dit keer op haar shirt.