ONDERZOEKSDOSSIER: LAND VAN GAS EN KOLEN

Kaders bij ‘Nog een eeuw fossiel’

De kaders bij het onderzoeksdossier ‘Land van gas en kolen’.

Medium lng

Geld voor gas

In de periode 2005 tot 2014 is er volgens een rapport van de Rekenkamer door de staat voor 8,2 miljard euro geïnvesteerd in de gasrotonde. Volgens Economische Zaken klopt dit bedrag niet. Het zou gaan om 5,2 miljard euro voor de gasrotonde, de rest van het bedrag valt onder ‘normale investeringen’ in het Nederlandse gasnet. Behalve de staat investeren ook private bedrijven als Taqa Energy, Vopak en Gazprom voor miljoenen in gasopslag, een belangrijk onderdeel van de Nederlandse gasrotonde.

Ook over de baten van de gasrotonde bestaat verschil van mening. Het kritische rapport van de Rekenkamer tikt de ministers van Economische Zaken en Financiën op de vingers omdat zij – als aandeelhouders van staatsdeelnemingen in de gassector – de investeringen niet aantoonbaar hebben getoetst aan het publieke belang en de Kamer onvoldoende hebben geïnformeerd. Het ministerie van Economische Zaken is het niet eens met deze lezing. Volgens een rapport van consultancybureau Brattle Group, dat in 2010 een sterkte-zwakte-analyse maakte van de Nederlandse gassector, zorgt het geheel van het Nederlandse gasbeleid voor 21 miljard euro aan extra economische activiteit en meer dan honderdduizend banen in de komende tien jaar.

Hoeveel er de komende jaren geïnvesteerd wordt in de gasrotonde is onduidelijk. Wel schrijft het ministerie van Economische Zaken dat ‘de gasrotonde geen eigenaar kent. Er is geen gedefinieerd einddoel en geen tijdstip waarop de gasrotonde gereed moet zijn.’

Kolen winnen op kosten

In Nederland leunt de elektriciteitsproductie op gas, kolen en biomassa. De productiekosten bepalen welke energiebron wordt ingezet. In de sector wordt dit de merit order of de inzetvolgorde genoemd: wie het goedkoopst kan produceren (tegen de laagste marginale kosten), draait de meeste uren en haalt de meeste marge op zijn investeringen. Het principe van de merit order verklaart de concurrentie tussen verschillende energiebronnen. Elektriciteit uit windmolens en zonnepanelen is bijvoorbeeld altijd goedkoper dan elektriciteit uit fossiele brandstoffen, omdat wind en zon gratis zijn. Als er veel duurzaam vermogen staat opgesteld, zal dat conventionele centrales daarom altijd ‘uit de markt’ drukken. Bij een groot aanbod van groene stroom gaat de rentabiliteit van gas- en kolencentrales achteruit.

In Nederland is van concurrentie tussen groen en fossiel nog nauwelijks sprake: hier concurreren gas- en kolencentrales met elkaar. Aangezien kolen op dit moment spotgoedkoop zijn, moeten gasgestookte centrales het ontgelden. Ze maken minder draaiuren of gaan zelfs in de spreekwoordelijke mottenballen. Als de drie nieuwe kolencentrales in aanbouw gaan produceren, gaan gasgestookte centrales nog vaker uit. Er wordt dan meer CO2 uitgestoten, terwijl met name de elektriciteitsproductie voor de industrie (‘basislast’) goedkoper wordt.

De niet zo succesvolle Europese handel in CO2

‘De vervuiler betaalt’, dat is de gedachte achter het ETS. Het Emission Trading System vormt de hoeksteen van het Europese beleid om de energiehuishouding te verduurzamen. Binnen het ETS- systeem moeten bedrijven betalen voor de door hen uitgestoten broeikasgassen. Ieder bedrijf heeft recht op een bepaald aantal ton CO2. Stoot een bedrijf meer uit dan afgesproken, dan moet het hiervoor rechten kopen bij een bedrijf dat minder uitstoot. Zo moet handel ontstaan in emissierechten en wordt de milieuen klimaatschade verrekend met bedrijven die daar het grootste aandeel in hebben. Dat was althans het idee. Uit vrees voor een verslechtering van hun concurrentiepositie hebben veel Europese lidstaten miljarden uitgegeven om uitstootrechten voor hun energie-intensieve industrie af te kopen. In Nederland lobbyde het consortium van grootverbruikers V.E.I.N. vanaf 2006 met succes voor gratis uitstootrechten voor de industrie. Door de overvloed aan rechten en door de economische crisis zijn de kosten van de CO2-rechten te laag om een verschil te maken: rechten voor de uitstoot van een ton CO2 kosten nu zeven euro. Een prikkel om stevig te verduurzamen ontstaat volgens ingewijden pas bij de prijs van veertig euro per ton CO2. Door de lage prijs is het afvangen en opslaan van CO2 nog lang niet rendabel. In de energiesector wordt het falende ETS dan ook als dé oorzaak aangewezen voor de moeizame transitie. In de woorden van een Barclays-bankier: ‘ETS is awfully dead, and will remain awfully dead for the near future.’

Groene groei

Door gunstige belastingtarieven – en de mogelijkheid zelf opgewekte stroom weg te strepen tegen eigen gebruik – kunnen zonnepanelen op het dak en windmolens op land inmiddels concurreren met fossiel. Hierdoor zal het aandeel groene energie de komende jaren blijven groeien. Zonne-energie is de snelle groeier onder de groentjes, maar is nog erg klein. Van alle elektriciteit die we in Nederland in 2011 gebruikten kwam nog geen promille (0,07 procent) uit zonnepanelen. Ondanks allerhande wenkende perspectieven over ‘groen’ gas – dat wordt verkregen uit afval en mest – was in 2011 minder dan één procent van het Nederlandse aardgas groen. Verreweg de meeste duurzame energie wordt in Europa opgewekt met biomassa, maar de milieuwinst daarvan is omstreden. Als Nederland zijn doelstellingen voor duurzame energie wil halen, is meer windenergie, meer zonnestroom én meer bijstook van biomassa in kolencentrales nodig. Op land moet nog zesduizend megawatt aan windvermogen neergezet worden, drie keer zo veel als er nu staat.

Het feit dat fossiele brandstoffen, met name kolen, op dit moment zo goedkoop zijn, vergroot de investeringsvooruitzichten voor groene energie niet. De investeringen in opwekvermogen laten het vertrouwen van productiemaatschappijen in een fossiele toekomst zien. In 2011 werd wereldwijd 237 miljard dollar geïnvesteerd in hernieuwbare energieopwekking – zonnecellen, windmolens en dergelijke – terwijl 302 miljard dollar naar fossielgestookte centrales ging.


Kijk op groene.nl/energie om terug te gaan naar de overzichtspagina van het onderzoeksdossier Land van gas en kolen

Beeld: Rotterdam, Noorse tanker transporteert Liquid Natural Gas (LNG). Courtesy Frans Lemmens / HH.