Nederland speelt gevoelige informatie door aan Rwanda

Kagame weet nu alles van ons

Buitenlandse Zaken en Justitie gaven Rwanda inzage in vertrouwelijke correspondentie van een oppositieleidster. Zij zit nu in de cel. ‘Mensen worden door Nederland in gevaar gebracht.’

DE RWANDESE oppositieleidster Victoire Ingabire zit al zeven maanden kaalgeschoren in een zwaar beveiligde cel in Kigali. De ramen zijn zwart geverfd, bezoek wordt vaak geweigerd, direct contact met de buitenwereld is onmogelijk. Medewerkster Alice is de enige die haar bijna elke dag ziet. ‘Victoire een eerlijk proces? Laat me niet lachen. Victoire mag niet onder vier ogen praten met haar advocaten, haar dossier is onvolledig, ze krijgt onvoldoende papier om te schrijven, documenten worden vervalst, mensen worden onder druk gezet om valse verklaringen te geven. Ik kan het weten, want ze hebben het ook bij mij geprobeerd.’
Victoire Ingabire werd in april 2010 voor de eerste keer gearresteerd. Zij mocht de hoofdstad Kigali niet verlaten, werd constant bewaakt, en werd in oktober voor de tweede keer aangehouden. Sinds die tijd zit ze in de gevangenis op verdenking van onder meer 'genocide ideologie’ en financiering van Rwandese Hutu-rebellen in Oost-Congo. Ingabire ontkent. Ten tijde van de genocide, voorjaar 1994, woonde ze in Nederland, ze bleef hier tot januari 2010. Toen ging ze terug naar Rwanda om mee te doen aan de presidentsverkiezingen in augustus.
In mei 2010, een maand na haar eerste arrestatie, verzoekt Rwanda de Nederlandse justitie mee te werken aan een huiszoeking. Er zouden documenten zijn die wijzen op haar schuld. Opmerkelijk, want tot dat moment diende Rwanda nog nooit een rechtshulpverzoek in. Ook niet om Rwandese oorlogsmisdadigers of verdachten van genocide voor de rechter te krijgen. Maar voor de 42-jarige politica Ingabire (Hutu) gebeurt het wel. Door haar arrestatie kan haar partij zich niet inschrijven, waardoor zij niet mee kan doen aan de verkiezingen.
Uiteindelijk doorzoekt de Nederlandse politie op 13 december 2010 in de vroege ochtend in Zevenhuizen - echtgenoot en drie kinderen wonen er nog - het huis van de oppositieleidster. Dozen vol vertrouwelijke correspondentie, bankafschriften, concept-rapporten, partijdocumenten, foto’s en twee computers worden in beslag genomen.
Hoe kan Rwanda de Nederlandse justitie opdracht geven tot een huiszoeking? En dat terwijl Amnesty International en Human Rights Watch melden dat het proces van Ingabire politiek gekleurd is. Zij betitelen het regime van Paul Kagame (Tutsi) als dictatoriaal. Ook Reporters zonder Grenzen en Eurac, koepel van Europese hulporganisaties in het gebied, hekelen het gebrek aan politieke ruimte, vrijheid van meningsuiting en persvrijheid in Rwanda.
Vooral in de aanloop naar de verkiezingen gaat het mis. Oppositiepartijen kunnen zich niet registreren, kritische kranten worden geschorst en mensen worden bedreigd en geïntimideerd. Een kritische journalist wordt vermoord, net als een lid van de oppositie. Het beeld van de Afrikaanse wonderboy Kagame, die zorgt voor stabiliteit en economische vooruitgang in het getraumatiseerde Rwanda, begint af te brokkelen. Een VN-rapport van afgelopen oktober beschuldigt hem zelfs in bedekte termen van genocide in Oost-Congo in de jaren negentig.

KAGAME REGEERT het kleine, overvolle land met een vastberaden ijzeren vuist. Hij heeft een duidelijke lijn voor ogen. Zo wisselde het land van de ene op de andere dag van het Frans naar het Engels en worden dit jaar alle rieten hutten met de grond gelijk gemaakt. Dat daarbij spaanders vallen is jammer, maar onvermijdelijk volgens Kagame. Wie hem een dictator noemt kan rekenen op zijn gram, zoals onlangs bleek uit een twitterruzie tussen Kagame met een Engelse journalist: 'You give yourslf the right to abuse pple and judge them like you r the one to decide… and determine universally what s right or wrong and what shd be believed or not!!! Wrong u r… u have no such right’, aldus een boze Kagame. Hij ergert zich mateloos aan het opgeheven morele vingertje van het Westen. Tegelijkertijd ontvangt hij westerse bedrijven met open armen. Zij moeten zorgen voor meer groei. Nodig, want ook al roemt Kagame zijn eigen economische prestaties, het land bungelt nog steeds onder aan de armoedelijst. De bijna tachtig procent Hutu’s voelen zich achtergesteld door de Tutsi-minderheid, de oppositie roert zich en zelfs voormalige Tutsi-kameraden keren zich van hem af.
Lin Muyizere, echtgenoot van Ingabire, wil voorkomen dat de in beslag genomen documenten naar Rwanda worden gestuurd. Het zou hun kameraden in gevaar brengen, de oppositie lamleggen. Hij spant een procedure aan tegen de Nederlandse staat. Hij kan zijn oren niet geloven als tijdens de rechtszaak op 20 mei 2011 blijkt dat Nederland doodleuk Rwanda al lang inzage heeft gegeven in de documenten. 'Ik begreep het eerst gewoon niet. Ik dacht, we zitten hier om de rechter te vragen dat te verbieden.’ Muyizere vindt dat Nederland zeer ondoordacht heeft gehandeld: 'Ik heb ze nog gewaarschuwd. Paul Kagame weet nu alles van ons, en wie weet wat de consequenties zijn? Ik denk niet alleen aan aanslagen op de Rwandese oppositie, zoals Scotland Yard nu onderzoekt in Engeland. Nee, met alle informatie kan de regering van Rwanda haar politieke tactiek aanpassen en zorgen voor desinformatie. De Rwandese regeringspartij weet nu precies met welke staatshoofden en politieke partijen mijn vrouw contact heeft gehad.’
De huiszoeking en het moment waarop dat gebeurde zijn opmerkelijk. Justitie voldoet zonder aarzelen aan een verzoek van een land waarvan de minister van Buitenlandse Zaken precies een week ervoor een deel van de financiële steun had opgeschort, vanwege 'een gebrek aan politieke ruimte en vrijheid van meningsuiting’. Direct na de huiszoeking in december beloven staatssecretaris Teeven en minister Rosenthal aan de Kamer dat er niet zomaar stukken worden overgedragen aan Rwanda. Maar vervolgens mag de Rwandese procureur, zonder dat Ingabire’s echtgenoot en de Kamer het weten en zonder dat de uitspraak van de rechter wordt afgewacht, de documenten eind maart inzien.
Kamerlid Joel Voordewind stelt opnieuw Kamervragen, op 24 mei. Staatssecretaris Teeven reageert formeel. Volgens hem is het proces van Ingabire geen politiek proces, maar een strafrechtelijk en is alles procedureel correct afgehandeld. Er is geen informatie gekopieerd of meegegeven, aldus Teeven. Of dat inderdaad zo is, blijft een vraag. Justitie wil niets zeggen over het toezicht tijdens de inzage. Voordewind is niet gelukkig met de uitleg van Teeven. Er mag dan naar de letter van de belofte zijn gehandeld, naar de geest is iets heel anders: 'Dit is ontoelaatbaar. Mensen worden door Nederland in gevaar gebracht.’
Jeroen Recourt (PVDA) vindt dat Teeven en Rosenthal de Kamer schofferen: 'Ik vraag me zelfs af of we hier niet kunnen spreken van voorliegen van de Kamer. Dat ze ook nog eens voor de rechtbank uit lopen vind ik ongelooflijk. Hier ga ik vragen over stellen, want het lijkt erop alsof Nederland partij kiest.’ Klaas Dijkhoff (VVD) neemt het gedrag van zijn partijgenoten minder zwaar op: 'De procedures zijn gevolgd. Pas als inzage bewijsbaar nadelig is en zaken mis gaan, moet er aan de bel worden getrokken.’
Rosenthal en Teeven gaan uit van een eerlijk proces voor Ingabire. Maar is dat terecht? Zo heeft president Kagame zich al in veroordelende bewoordingen uitgelaten over Ingabire. Hij verwijt de internationale gemeenschap dat ze zich blind schaart achter 'een crimineel die de wetten en instituties van het land ondermijnt’. Ook worden moorden op bijvoorbeeld de kritische journalist Rugambage en op oppositieleider Rwisereka nauwelijks onderzocht. Nederland lijkt doof voor organisaties die vinden dat het Rwandese rechtssysteem gebruikt wordt om de vrijheid van meningsuiting te beperken. 'Met name de wetgeving uit 2008 die “genocide ideologie” strafbaar stelt is vaag en voor meerderlei luitleg vatbaar. Die wet wordt gebruikt om critici de mond te snoeren’, aldus Nicole Sprokel van Amnesty International. Zij vindt dat Nederland Rwanda meer moet aanspreken op wat er misgaat met de strafrechtspleging, juist omdat Nederland stevig investeert in dat systeem. Dit jaar 6,5 miljoen euro op een totaal budget voor Rwanda van 35 miljoen.
De in beslag genomen documenten kunnen, behalve voor Ingabire, consequenties hebben voor anderen. Volgens de Rwandese wet zijn het uitsluitend Hutu’s die Tutsi’s hebben vermoord tijdens de genocide in het voorjaar van 1994. Wie wat anders zegt kan worden veroordeeld wegens genocide ideologie. Charles Ndereyehe staat sinds 2007 op de lijst van Interpol als genocidair. Hij is bang dat meer mensen dat lot zullen delen nu de in beslag genomen documenten door Rwanda zijn ingezien, omdat het voor Rwanda een eenvoudige manier is om leden van de oppositie monddood te maken. 'Begrijp me goed, ik vind dat de schuldigen vervolgd moeten worden. Maar iemand veroordelen op basis van dergelijke eenzijdige informatie, dat noem ik misdadig.’ Ndereyehe begrijpt niet waarom Nederland een dictatuur helpt met bloed aan de handen: 'Zijn de economische belangen groter dan de rechten van de mens? Als dat zo is, zou het voor Nederland voordeliger kunnen zijn met Ingabire aan de macht.’

JEAN (27) wordt liever niet met naam en toenaam genoemd. Zijn werkgever vindt het lastig als hij in verband wordt gebracht met activiteiten voor de Rwandese oppositie. Hij is ervan overtuigd dat Rwanda aanslagen pleegt in het buitenland. Hij noemt vlotjes een rij namen van mensen die door de regering-Kagame zouden zijn vermoord. Er zou zelfs een aanslag zijn beraamd op Ingabire, vlak voordat ze naar Rwanda zou afreizen. Maar bij navraag blijkt daar bij het Landelijk Parket niets van bekend. Er hoeft zelfs niets te worden opgezocht. 'Flauwekul’, zegt de woordvoerder direct. Het mag flauwekul zijn, het huis van de echtgenoot van Ingabire wordt beveiligd. Maar door wie en op welke manier, daarvan heeft zelfs echtgenoot Muyizere geen idee. 'Ik word af en toe gebeld door de veiligheidsdienst. Die vraagt dan hoe het gaat. Dan zeg ik maar goed. Wat moet je anders zeggen?’ Ook de burgemeester van Zuidplas, waaronder Zevenhuizen valt, wil niets kwijt over de beveiliging: 'Laten we zeggen dat we weten wie er in onze gemeente woont.’
Op 1 juni doet de rechter uitspraak of de negen overgebleven documenten die Rwanda graag wil hebben daadwerkelijk naar Rwanda mogen worden gestuurd. Zo ja, dan gaan ze officieel deel uitmaken van het dossier van Victoire Ingabire. Haar proces start op 20 juni.