Kale horror

‘The Blair Witch Project’ zou de engste film aller tijden zijn. ‘Absolute onzin’, zegt producent Matthijs van Heijningen. ‘Een meesterlijk idee’, vindt regisseur Theo van Gogh.

IN THE INVASION from Mars, een studie over Orson Welles’ legendarische radiouitzending The War of the Worlds, schrijft Hadley Cantril dat 27,5 miljoen van de in totaal 35 miljoen Amerikaanse families in 1938 een radio hadden. Via deze primaire bron van informatie en amusement zond Welles op 30 oktober van dat jaar zijn bewerking van H.G. Wells’ klassieke verhaal uit. En daarmee duwde hij het toch al paranoïde land over de rand. ‘Radio Listeners in Panic; Taking War Drama as Fact’ kopte The New York Times de volgende dag. Overal gingen angstige mensen de straat op. Ze dachten dat de Martians echt waren geland. In Indianapolis rende een vrouw een kerk binnen en schreeuwde: 'New York is verwoest. Dit is het einde van de wereld. Ga naar huis en bereid jullie voor op de dood!’

Wie Welles’ geniale uitzending nu hoort, valt twee dingen op: de kracht van het medium om het verbeeldingsvermogen van de mens maximaal te benutten en het verbijsterende feit dat zoveel mensen geen moment aan de echtheid van het drama twijfelden - hoewel er minstens drie keer tijdens de uitzending werd aangekondigd dat het om een hoorspel ging.

Meer dan zestig jaar later. De gezaghebbende Internet Movie Database meldt eerder dit jaar in zijn online-archieven dat drie jonge Amerikaanse filmmakers, Heather Donahue, Michael Williams en Joshua Leonard, om het leven zijn gekomen tijdens opnamen voor een documentaire over heksen in de bossen in Maryland. De bron hiervan is ogenschijnlijk een andere site, blairwitch.com. Imdb.com vervolgt dat de film van de overledenen is gevonden en dat deze is gemonteerd. Wanneer de film, The Blair Witch Project, in een aantal bioscopen in Amerika draait, is het effect onthutsend. Het weekblad Time meldt dat mensen in de bioscoop overgeven en onbedaarlijk gillen. 'Deze film is veel te eng’, zegt een huilende bioscoopganger in het blad. Slechts enkelen vragen aan de Time-verslaggever: 'Wat bedoel je met: “Hij is niet echt”?’

Nep. Fake. Vals. Net als Orson Welles’ luisteraars trappen velen er aanvankelijk in. Sterker nog: zelfs nadat bekend is geworden dat het om gespeelde cinéma vérité gaat, lijken mensen graag te willen geloven dat het allemaal echt is, dat de acteurs tij dens het filmen in de bossen om het leven zijn gekomen. Doorslaggevend blijkt de kale visuele stijl die de kijker dwingt de horror zelf te verzinnen - zoals miljoenen Amerikaanse radioluisteraars dat deden, meer dan zestig jaar terug, toen Orson Welles onwetend de term 'mockumentary’ (mock plus documentary) uitvond.

THEO VAN GOGH twijfelt geen moment. 'Achteneenhalf.’

Matthijs van Heijningen, geamuseerd: 'Nee, toch een onvoldoende.’

Een lowbudgetcineast gekleed in jeans en T-shirt, kettingrokend. En een producent met sigaar, gekleed in pak. Spa blauw en witte wijn. Alleen al in letterlijke zin zijn ze elkaars tegenpolen. Toch is er tijdens het gesprek sprake van een vreemd soort wederzijds respect, bijna of ze elkaar leuk vinden. In ieder geval hebben ze één ding gemeen: hartstocht voor film, vooral de Nederlandse film. Hun cijfers voor The Blair Witch Project zijn niet alleen tekenend voor hun eigen houding jegens de cinema, maar ook voor de scherp verdeelde meningen die de film ontlokt.

Van Gogh: 'De essentiële horrorfilm… Drie mensen verdwalen in een bos en ze kunnen er maar niet uitkomen. Dat gevoel van totale claustrofobie. Ik vind het een meesterlijk idee.’

Van Heijningen: 'Nee, ik vind het absoluut niks, absolute onzin, een homemovie. Maar misschien mis ik hier de aansluiting, want ik geloof toch dat mensen deze film leuk zullen vinden. Mensen die zelf met videocamera’s klooien. Toen ik een kaartje ging halen, stonden er twee jonge meisjes achter me in de rij. Ze gingen naar een andere film. De een vroeg aan de ander: “O ja, die horrorfilm, is dat wat?” Haar vriendin antwoordde: “Ja, nou ja, het is een soort Zusje, maar dan als horror.” Ik hou sowieso niet van homemovies. Ian Kerkhof met die cameraatjes, dat vind ik ook niks…’

Van Gogh interrumpeert, stangend: 'Dat zijn visuele experimenten, Matthijs, die de cinematografie verder brengen!’

Van Heijningen, rustig: 'Nee, Blair Witch is geen cinematografie. Ik voel me verneukt. Toch vijftien gulden betaald… Deze film zit in het verlengde van reality soap, van Big Brother.’

Van Gogh: 'Dat vind ik niet. Reality soap pretendeert de waarheid weer te geven, wat onzin is. The Blair Witch Project doet een beroep op je verbeelding, want je ziet niks. Je loopt door een bos, maar je weet niet wat er aan de hand is. Big Brother daarentegen wordt gepresenteerd als echt. Trouwens, het idee van die serie is briljant, maar de mensen zijn saai. Als je daar een homo neerzet om het gepeupel kwaad te maken of iemand die over drie weken doodgaat, dan moet je eens kijken wat voor Big Brother-show je hebt. Het succes van het programma ligt erin dat die mensen zo gewoon zijn. Iedereen kan zich met hen vereenzelvigen. Anders is de situatie in The Blair Witch Project, waar het om mystiek draait. Het zwakste moment in de film is wanneer je de handjes van de kinderen op de muur ziet. Dat is iets te letterlijk. Toch is de film eng. Tijdens het kijken dacht ik aan die dode kinderen, die kinderen die vermoord zijn. De hele film is goed gedaan qua geluidsopnamen. Dat toevoegen van geluidseffecten uit het bos - prachtig. Dat rauwe is schitterend. De spelers acteren goed. De film is scary, veel enger dan de doorsnee horrorfilm. Wat je in Blair Witch Project ziet, had echt gebeurd kunnen zijn. Ik geloof niet in heksen, en toch: de rillingen liepen me over de rug.’

IS HET EEN uitdaging voor een regisseur om zo'n horrorfilm te maken?

Van Gogh: 'Helaas is deze film al gemaakt.’

Van Heijningen: 'Je had hem wel kunnen maken.’

Van Gogh: 'The Blair Witch Project betekent de democratisering van de filmkunst - wat Francis Ford Coppola altijd gewild heeft. Iedereen kan er met een camera op uittrekken.’

Van Heiningen: 'Daar geloof ik absoluut niks van. Film moet fictie blijven. Het gaat om een afspraak van de regisseur met het publiek. En in The Blair Witch Project wordt gepretendeerd dat het allemaal echt is. Je hebt in deze film een 16mm-camera die subjectief zou zijn tegenover het objectieve van de videocamera. Als die twee door elkaar worden gehaald, klopt het systeem niet meer. Dan haak ik af. Een horrorfilm is een genrefilm die moet kloppen. Anders, tja… Het enige moment dat de film werkt, is als ze tegen het einde een klassiek horroreffect gebruiken: het moment waarop ze de kinderhandjes in het huis tonen en je een van de personages in de hoek ziet staan. Verder is het geen cinematografie en kom je in iets anders terecht.’

Van Gogh: 'Dan leg ik toch een vraag aan je voor. Toen jij in de jaren zestig naar Amsterdam kwam, was Jean-Luc Godard top of the bill. Hij veroorzaakte een revolutie door met 16mm-camera’s de straat op te gaan. Wat is het verschil tussen Godard die de straat op gaat en deze filmstudenten die met cameraatjes het bos ingaan?’

Van Heijningen: 'Als je een film wilt maken die het publiek meevoert, dan moet je een bepaalde sympathie met de hoofdrolspeler hebben. Die Amerikaanse meid is om door de plee te trekken.’

Van Gogh: 'Heb je gelijk in. Maar dat maakt de film wel zo leuk. Wat een zeikwijf is dat.’

Van Heijningen: 'En het gaat maar door.’

Van Gogh: 'Dat maakt de film ook enger. Nieuw aan deze film is dat de filmmakers een beroep op onze verbeelding doen, juist in de tijd van MTV-reclames, waarin we alles krijgen uitgelegd door middel van special effects. In Blair Witch moet je alles zelf invullen. In dat opzicht is het een abstracte film, bijna een pamflet. En dat kan alleen maar in een tijd dat Hollywood films van tweehonderd miljoen dollar maakt. Daar is The Blair Witch Project een reactie op. Dat is ook de reden van het succes.’

Van Heijningen: 'Amerikaanse onafhankelijke filmers gaan hun eigen weg, net als Nederlandse regisseurs. Je ziet het nu met Blair Witch. In Amerika, vooral aan de East Coast, heb je regisseurs die voor hetzelfde geld als Theo, misschien zelfs voor minder, erg goede films maken. Hal Hartley, bijvoorbeeld. Naast de grote Amerikaanse films zouden we als Nederlandse filmmakers ons zorgen moeten maken over deze onafhankelijke Amerikaanse films. Die hebben echt meer te melden dan Dogma (de minimalistische beweging onder leiding van de Deen Lars von Trier - gk).’

ORSON WELLES heeft altijd ontkend dat hij The War of the Worlds opzettelijk hyperrealistisch had gemaakt. 'We waren alleen bang dat de uitzending saai zou zijn’, was zijn verbijsterde reactie in de dagen na 30 oktober 1938. In de jaren daarna werd het incident voer voor wetenschappers die willen weten hoe je door middel van de massamedia gedragsverandering bij het publiek kunt bewerkstelligen. Hoe ontstaat massahysterie? Hoe ontstaat een hype? Nu hebben ze een nieuw onderzoeksthema: The Blair Witch Project. De film is voor slechts veertigduizend dollar gemaakt, maar in de Amerikaanse pers wordt beweerd dat alleen al het reclamebudget het dubbele is. Van Gogh vindt het moeilijk te geloven dat de film voor zo weinig geld is gemaakt. Daar is het geluid te gecompliceerd voor en de logistiek van opnemen in het bos te uitgebreid. De site waarop de mythe van de film is gecreëerd, blairwitch.com, kreeg miljoenen hits - lang voor de film uitkwam. De hype bestond er voor een groot deel uit dat de film zo goedkoop gemaakt is. Van Gogh: 'Dat is ook revolutie. Het is toch fuck you zeggen tegen Hollywood. Bij films van mij moet het draaien in een week gebeurd zijn omdat het geld dan op is. Dat biedt ook voordelen, want je gaat je niet al te veel verdiepen in locaties en dergelijke. Matthijs vindt 06 een slechte film en ik vind het een heel mooie film. Dat is gewoon een kwestie van smaak…’

Van Heijningen: 'Je laatste film, De pijnbank, is beter. 06 is toneel. De pijnbank, daar is iets in de marketing, in de hype…’

Van Gogh voltooit de zin: 'Erg misgegaan.’

Van Heijningen: 'Maar De pijnbank is meer film. Als je daar nou een week langer aan gedraaid had.’

Van Gogh: 'Okee, dat kan.’

Is het geheim dan geld?
Van Heijningen: 'Met geld koop je tijd en vrijheid.’ (Van Gogh knikt instemmend.)

Van Gogh: 'Door het lage budget word je gedwongen een kaal soort film te maken. Dat krijgt iets geconcentreerds en bovendien heb je geen morrend voetvolk dat je afleidt. Ik ben geen cinematograaf. Ik hou nu eenmaal van kale films, maar Matthijs vindt ze toneel.’

Van Heijningen: 'Ik geloof niet dat het Nederlandse publiek de gebrekkige kwaliteit van The Blair Witch Project zal accepteren. Voor één keer wordt het wel geaccepteerd, zoals bij Robert Jan Westdijk met Zusje. Maar een tweede keer gaat het mis. Dan heeft hij wat meer geld, gaat hij in de polder filmen en overtreedt vervolgens de basisregels van de cinema, van het drama. Men krijgt dan het gevoel: Dat kan ik ook. Dat begon al met Karel Appel…’
Van Gogh, ondeugend lachend: ’…die toch succes had. Ik las laatst in een profiel van Matthijs dat hij als jongetje circusdirecteur wilde worden. Hij zocht betovering, de magie van de tempel van de cinema. In Blair Witch gebeurt het tegenovergestelde: een kale, abstracte benadering. Ik zie een beweging van anti-bigbudget-filmerij. Een film die honderdzestig miljoen gulden heeft gekost - dat is toch niet leuk meer. Ik ben naar Star Wars gegaan met mijn zoon van acht. Hij was betoverd, ik vond het uiterst slecht: een pover verhaal, slecht geacteerd, slechte dialogen.’

Hoe belangrijk is zo'n hype voor een film? Kun je een hype creëren?
Van Heijningen: 'Ik las in de krant over een man die op Internet een site was begonnen waar het woord “tieten” in voorkwam. Tot zijn verbazing kreeg hij daardoor ongelooflijk veel hits. Dus ik denk dat als je zo iets orkestreert…’

Dat wordt ook gesuggereerd: dat de filmmakers de hype zelf hebben veroorzaakt.
Van Gogh: 'So what? Alle Hollywood-films hebben tegenwoordig een site. Maar, Matthijs, was jij er ingestapt als vier filmacademiestudenten met deze film bij jou waren gekomen?’

Van Heijningen: 'Nee.’

Van Gogh: 'Kan ik me wel iets bij voorstellen. Hier geloof je het verhaal van Blair Witch niet. Hoezo claustrofobisch, op de Hoge Veluwe? In Amerika wel. Daar heb je eindeloze bossen.’

Een doorslaggevend moment in The War of the Worlds is wanneer de paniekbevangen verslaggever Carl Philips 'live’ bericht dat de Martians het dorp hebben aangevallen. De luisteraar hoort gillen en kabaal op de achtergrond. Dan opeens stilte. De verbinding is verbroken. Muziek volgt. Drie minuten later: 'In het Trenton Ziekenhuis is het verbrande lichaam van Carl Philips geïdentificeerd.’ Dit moment in Orson Welles’ radio vérité heeft meer dan een halve eeuw later weerklank gevonden. Aan het einde van The Blair Witch Project ontdekken de twee overgebleven filmmakers een huis in het bos. Ze gaan naar binnen om hun collega te zoeken. Schokkende camera, slecht licht, afwisselend kleur en zwart-wit. Ze raken gescheiden van elkaar, raken in paniek, beginnen te gillen. We horen Heather ademen, ze gaat een kamer binnen, ziet Michael in een hoek staan. Dan opeens een dof geluid. Zoals wanneer iemand een klap op zijn hoofd krijgt. De camera valt, het beeld is scheef. Einde.

Eng? Nep? 'Verneukt’? Verzin het maar zelf.