Kankerservies op cd-rom

De stresscapsule waarin Michael Jackson zich in zijn videoclip Scream terugtrekt, heeft de beschikking over een fantastische gallery, waarin je vanuit een luie stoel wereldberoemde kunstwerken te voorschijn kunt zappen. De driedimensionale kunstwerken veranderen door een druk op de knop van gestalte: schilderijen worden beeldjes en andersom. Of je ze echt kunt aanraken is niet duidelijk, maar het ziet er in ieder geval uit alsof de kunstwerken tastbaar zijn.

Zo'n apparaat hadden de studenten van de Gerrit Rietveld Academie moeten hebben. Hoewel, dan had helemaal niemand de catalogus van de eindexamenexpositie van ‘lichting 1995’ kunnen lezen. En dat is nu al moeilijk. Ten eerste is die catalogus nog niet af, er was een voorlopige versie op de expositie in te zien en je kon een eigen exemplaar bestellen. Maar als in september mijn catalogus in de brievenbus ligt, weet ik niet wat ik ermee moet. Ik kan ’m besnuffelen en betasten, zoals Van Kootens Vieze Man dat ooit deed met zijn zelfgehuurde pornovideo: op een bankje in het park. En dan maar sparen voor een nieuwe computer. Want de catalogus van de eindexamenexpositie 1995 staat op cd-rom.
Met een stuk of zeven mensen voor me heb ik wel een blik geworpen op die ene voorlopige versie. En die zag er goed uit. Een mooie, rustige vormgeving: een groot blauw vlak in het midden en aan de rand de categorieen waarop je kunt zoeken. Van de dingen die de studenten hebben gemaakt zijn niet alleen foto’s gemaakt, maar ook filmpjes. Je kunt bijvoorbeeld zien hoe een object in elkaar wordt gezet (de kunstenaar aan het werk), maar ook hoe een object 'leeft’ (het kunstwerk aan het werk).
Eindelijk een catalogus die tegemoet komt aan de uiteenlopende verschijningsvormen die kunstwerken tegenwoordig kunnen hebben. Want als een ding duidelijk wordt op zo'n eindexamenexpositie, dan is het dat de verschillende afdelingen naar elkaar toe groeien. Studenten werken met film, video, maken theatrale ruimten of werken met geluid. Van de afdeling theatervormgeving kwamen dit jaar juist autonome kunstwerken, geen decorontwerpen voor toneelstukken.
Indrukwekkend was de vlucht vogelvleugels, die hoog in de lucht op standaards stonden te klapwieken en met hun piepende mechaniekjes een angstaanjagend geluid produceerden. Een dramatische verbeelding van het Icarus-thema, het onmogelijke verlangen om de aarde te ontstijgen en naar de zon te vliegen. En het sinistere 'kankerservies’: breekbaar Delfts blauw serviesgoed met het woord 'kanker’ in sierlijke krulletters ingebakken in ieder kopje en ieder bordje. Ook een dramatisch beeld, dat de verrotting die achter iedere menselijke facade schuilgaat, aan de oppervlakte brengt.
Dat 'kankerservies’ stond uitgestald op een laag podium alsof het erom vroeg om te worden opgepakt en opgenomen in een theepartij met veel decorum. Tegelijkertijd was het ongenaakbaar afstandelijk, zoals ieder breekbaar kunstwerk dat is. Dat is misschien het gevoel waar zo'n cd-rom op uit is: het creeren van de illusie dat je de beelden kunt betasten en besnuffelen. De aantrekkingskracht die uitgaat van deze illusie heeft alles te maken met de behoefte van de moderne mens aan eenheid met z'n omgeving. Met het bestrijden van de angst dat het leven als plaatjes aan je voorbij trekt zonder dat je er invloed op uitoefent of deel van uitmaakt.
De video van Martin Takken (Touching Nature), die op de eindexamententoonstelling te zien was, geeft op een adembenemende manier uitdrukking aan dit gevecht van de moderne mens. Je ziet voortdurend een hand in beeld, die qua positie in het beeld doet denken aan de interactieve handschoenen waarmee je in cyberspace kunt 'handelen’. Maar dit is een echte hand, die voor de camera de natuur die in beeld is, probeert te betasten. De hand slaagt daarin: hij glijdt langs boomschors, plukt een grassprietje, wrijft aarde tussen de vingers. Maar het oog en het hoofd van de filmer is van deze ervaring gescheiden, net als degene die deze film bekijkt.