Gaat Kaliningrad hernoemd worden?

Kantgrad

Telkens weer gaan er in Kaliningrad stemmen op die ervoor pleiten de naam van de stad te veranderen in Kantgrad. Een nieuwe naam die misschien kan bijdragen aan een verdere verzoening van Duitsland en Rusland.

De bus naar Kaliningrad die elke twee dagen vertrekt vanaf de immense markt in het noorden van Warschau, is volgestouwd met Russische vrouwen en hun inkopen. Onderweg wordt veel en voluit gelachen om de grappen van een dikke en vrolijke Rus die de consumptie van zijn fles cognac zorgvuldig uitsmeert over de acht uur durende busreis.

Eenmaal aangekomen in Kaliningrad blijkt dat het oude Königsberg van Immanuel Kant niet meer bestaat. Op oude vooroorlogse foto’s was het eiland in het midden van de stad bijvoorbeeld niet groen, maar juist dicht bebouwd. Het oude stads eiland Kneiphof met zijn vele koopmans woningen, de karakteristieke pakhuizen en de Dom, was tot Kants geboortejaar 1724 een onafhankelijke Hanzestad met een eigen bestuur. Tegenwoordig ligt de stad in de enclave Kaliningrad, die wordt omringd door Polen en Litouwen, maar die deel uitmaakt van Rusland.

Van alle grote Duitse steden heeft Königsberg wellicht de zwaarste prijs moeten betalen voor de misdaden van het nazi-regime. Na twee zware Britse bombardementen in augustus 1944 lag het centrum volledig in puin. Enkele maanden later werd Königsberg door Russische troepen omsingeld. Op 26 januari 1945 begonnen de maandenlange beschietingen op de door Hitler tot vesting verklaarde stad. Pas op 10 april van dat jaar gaven de Duitsers zich over.

Uit wraak staken de Russische veroveraars de meeste overgebleven gebouwen in de stad in brand. De Duitse burgerbevolking werd gedwongen om meer dan twee jaar in een soort stadsjungle tussen de ruïnes te overleven. Velen verhongerden of bevroren. Op grote schaal werden de Duitse vrouwen verkracht. Vooral in de barre winters konden veel mensen niet meer voldoende voedsel of brandstof veroveren — diefstal was vaak nog de enige opengebleven weg — om te overleven. Ziekten vormden een voortdurende bedreiging. Bijna alle ouderen en de meeste jonge kinderen verdwenen in de massagraven. Veel mensen werden gek van angst en liepen wezenloos en volkomen verwaarloosd tussen de ruïnes.

Het duurde twee tot drie jaar voordat de overgeblevenen een uitreisvisum kregen. Er zijn ruwe schattingen dat van ruim honderdduizend Königsbergers die de belegering van hun stad hadden overleefd, er uiteindelijk 25.000 de uitreis naar Duitsland hebben gehaald.

Het vernietigingsproces ging ook na 1945 nog lang door. In 1968 werd, ondanks protesten door lokale intellectuelen, de ruïne van het slot opgeblazen. Het «Teutoonse» Königsberg moest rigoureus en definitief wijken voor de nieuwe modelstad Kaliningrad. Zelfs hele straten verdwenen.

Zo ook de Prinzessinstrasse, een korte straat tussen het slot en de Kaiser Wilhelm Platz, waar de eerste en enige woning stond die Kant ooit in eigendom had. Daar ontstond ook zijn bekende ijzeren leefregime: om vijf uur opstaan, ontbijt met slappe thee, een pijp tabak in combinatie met een korte meditatie, tot zeven uur colleges voorbereiden, van zeven tot elf uur colleges geven, daarna tot twaalf uur schrijven, vervolgens omkleden en buiten de deur lunchen, gevolgd door een stevige wandeling en de rest van de middag tot zeven uur ’s avonds op bezoek bij zijn vriend Green, de wel gestelde Schotse koopman. En alles stipt volgens de klok.

Hoewel het Duitse verleden in Kaliningrad vooral in de eerste naoorlogse decennia radicaal werd weggedrukt, bleef de herinnering aan Kant bewaard. In 1974 werd in de universiteit van Kaliningrad zelfs een Kantmuseum ingericht. Hij was in de ogen van de sovjetmarxisten een belangrijke burgerlijke wegbereider van Marx.

Maar in het postmarxistische Kaliningrad is de ster van Kant nog verder gestegen. Nu wordt hij als een radicale vertegenwoordiger van het burgerlijke vrijheidsideaal vereerd en zelfs als voorvechter van het economische liberalisme. Op initiatief van de bekende Duitse publiciste Marion Gräfin Dönhoff, die opgroeide op het landgoed Friedrichstein bij Königsberg, is in 1993 een standbeeld van Kant geplaatst bij de universiteit.

Telkens weer gaan er in Kaliningrad stemmen op die ervoor pleiten om de naam van de stad te veranderen in Kantgrad. Dat ligt niet alleen aan de filosoof, maar ook aan Kalinin, die een van de steunpilaren was van Stalins regime. Een nieuwe naam die herinnert aan het Duitse verleden zal misschien bijdragen aan een verdere verzoening van Duitsland en Rusland, zo wordt gedacht.

Maar om dat laatste te bevorderen is er zeker een kritischer blik nodig op de ontstaansgeschiedenis van de Russische enclave. Want ook na de val van het communisme wordt de verovering van de stad in 1945 vrijwel uitsluitend gezien en getoond als een heroïsche overwinning van het Rode Leger. Gezwegen wordt over de hel waarin de overgebleven Königsbergers tussen 1945 en 1948 gedwongen werden te leven (en te sterven).

Wie zijn stad de naam wil geven van de grote Aufklärer en moralist Immanuel Kant, zal zeker ook dit zwarte hoofdstuk uit de geschiedenis van de stad onder ogen moeten zien.