Karaktermoord

Deze week heeft Hans van Baalen, kandidaat-kamerlid en campagneleider namens de VVD, de handdoek in de ring geworpen. Zijn positie was reddeloos - niet door de feiten die tegen hem werden aangedragen, maar vanwege de ‘beeldvorming’. Feiten doen er blijkbaar weinig toe. Aantijgingen zijn voldoende. De zaak-Van Baalen laat kritisch-objectieve toeschouwers achter met een laffe smaak in de mond. Is er een racist ontmaskerd? Een neonazistische mol? Of gaat het om een mediagestuurde karaktermoord? ..LE WAT IS HET stomste dat ¡k rond mijn zestiende jaar heb gedaan? Die vraag moet in menige huiskamer zijn gerezen na de uitzending van Netwerk vorige week woensdag. Hans van Baalen (37), lobbyist bij Deloitte & Touche alsmede campagneleider en aanstaand kamerlid van de VVD, werd geconfronteerd met een adhesiebetuiging die hij als zestienjarige zou hebben gestuurd aan Joop Glimmerveen, leider van de Nederlandse Volksunie. Van Baalen zei dat de handtekening op de zijne leek, maar ontkende de brief te hebben geschreven. Wie hem eventueel had vervalst, wist hij niet: ‘Het is Kafka.’

Zelf stencilde ik als zestienjarige een oproep om ‘revolutionaire cellen’ te vormen ter ondersteuning van de Rode Jeugd. Stel nu eens dat ik naar de tv-studio werd gesommeerd om te worden geconfronteerd met die oproep uit 1974, en met mijn latere omgang met linkse activisten. Hield ik er wellicht - zo zou de interviewer, wapperend met dat stenciltje, kunnen vragen - nog steeds RaRa-sympathie‰n op na? Ik weet hoe ik zo'n kruisverhoor zou ervaren: als een kafkaesk ontwaken. Zo verging het ook de onderzoeksjournalisten Krikke en MÅter en de milieuactivist Wijnand Duyvendak toen zij werden beschuldigd van RaRa-lidmaatschap met behulp van gelekte 'documenten’ en anonieme verklaringen. Of koordirigent Vis, die door het Fascisme Onderzoeks Kollektief werd beschuldigd van rechts-extreme sympathie‰n.
HET IS NATUURLIJK nooit te bewijzen dat iemand altijd vrij van zulke smetten is geweest, maar zelfs als er nu nog belastend materiaal boven tafel komt, rechtvaardigt dat niet met terugwerkende kracht een hetze van twee volle weken. Bijna alles wat nu tegen Hans Van Baalen is ingebracht, is onbewezen of aantoonbaar onjuist. Hij heeft de afgelopen weken gebeld met zijn ouders, schoolvrienden en vroegere leraren en hen gevraagd: 'Ben ik gek, of zijn zij het?’ De twee ex-klasgenoten die op televisie beweerden dat hij er destijds nazi-idee‰n op nahield, herkent hij niet als vrienden. Van Baalen: 'Ik was een teruggetrokken jongen. In plaats van te gaan voetballen las ik de Napoleon-biografie van Presser. Dat vonden sommigen raar. Ik noemde Triumph des Willens van Riefenstahl een boeiende film, zoals zo veel mensen. Ik heb ook gezegd dat Hitler briljante trekken had, zoals sommige biografen menen. Ik was erdoor gefascineerd, zoals ik door zo veel intellectuele thema’s gefascineerd was. Maar daarom ging ik er nog niet in mee. Opeens zeggen mensen op televisie dat ik een kaart van het groot-Germaanse rijk aan de muur had hangen. Ik had inderdaad een kaart van Europa, ja. Een wegenkaart van de ANWB.’
EEN RECONSTRUCTIE leert hoe verhalen in de wereld komen en hoe machtig beeldvorming kan zijn. Vrij Nederland opende de jacht op 28 maart door Van Baalen in verband te brengen met feiten waarbij hij niet aanwezig was, zoals het wangedrag van de Koninklijke Leidse studentenweerbaarheid Pro Patria bij een historische herdenking in Waterloo in mei 1979. Van Baalen deed toen schoolexamen. In persverslagen van dit 'Waterloo-incident’ wordt met geen woord gerept over een politieke ondertoon. De rel begon met een drinkgelag en een ruzie om geld, gevolgd door wangedrag jegens de gastheren. Walgelijk, maar niet nazistisch.
Pro Patria zou ook een aandeel hebben gehad in een conflict in een studentenflat aan de Klikspaanweg. Dat was eveneens voorbij toen Van Baalen arriveerde. Zeven bewoners werden in kort geding veroordeeld, vijf van hen werden in hoger beroep vrijgesproken. In beide rechtszaken werd geen verband gelegd met Pro Patria, ook niet door de pers. De toenmalige verslaggevers van diverse bladen kunnen zich ook achteraf niet herinneren dat Pro Patria iets te maken had met de Klikspaan-affaire. Over extreem-rechtse incidenten rond Van Baalen herinnert men zich ook niets.
Uit jaarverslagen en gesprekken met Minerva-bestuurders van destijds blijkt dat Van Baalen werd aangesteld als praeses om orde op zaken te stellen bij Pro Patria na 'Waterloo’. Hij is daarin geslaagd, want onder zijn bewind is er geen serieus incident meer geweest. Na zijn aftreden hebben Pro Patria-leden eens een rookbom in een slaapzaal gegooid, maar daar was hij wederom niet bij. Hij nam wel de zorg op zich voor de uitvoerige excuses, bloemen en schadvergoedingen.
Van Baalen lag slecht omdat Minerva in die tijd in krantenberichten als fascistoãde werd aangemerkt en Pro Patria met zijn schietoefeningen en gemarcheer de beeldvorming bedierf. Hij wist dat en genoot ervan. Als bewijs diene een interview van het Leidsch Dagblad met Van Baalen en zijn opvolger als praeses bij Pro Patria. Het dateert van 19 mei 1984, het eind van Van Baalens studietijd waarin de extreem-rechtse incidenten 'eerder regel dan uitzondering’ zouden zijn geweest. De interviewer was Jos Damen, die niet verrukt was van de 'rotzakken’ van het corps. Maar ook nu herinnert hij zich niet dat er een bruin luchtje om Pro Patria hing. Damen: 'Van Baalen was een puberale bal, geen racist. Het was allemaal kinderspel, dat zag je aan hun interne verslagen. Ze gingen een keertje naar de schietbaan en ze zopen zich klem, dat was alles.’ Het interview staat wÇl bol van de gespeelde zwaarwichtigheid waarvan sommigen op het corps een sport maakten, zoals Van Baalens binnenkomer: 'We worden gesponsord door Bols, die zijn ook Koninklijk.’
EN HOE ZIT HET met verhalen dat Van Baalens studentenhuis bekend stond als de 'Hitler-bunker’ en dat hij geslagen is wegens het zingen van het Horst Wessellied? De term 'Hitler-bunker’ komt negen Minerva-bestuurders en zestien andere actieve leden uit die tijd niet bekend voor. De anekdote over het Horst Wessellied wordt weerlegd door een vriend van Willem van der Pas. Van der Pas was degene die Van Baalen zou hebben geslagen; hij kwam in 1992 om het leven en kan het niet meer navertellen. Zijn jaarclubgenoot Arjan Hogewoning, nu dermatoloog in Leiden en destijds vergadervoorzitter van Minerva, herinnert zich hoe Van Baalen iedereen sarde. Hogewoning: 'Een ont-zet-ten-de eikel, hij lag eruit bij ons hele jaar. Willem had als zoveel mensen een hekel aan Van Baalen, maar dat hij hem heeft geslagen vanwege dat lied, dat is grote kul. Als het Horst Wessellied de aanleiding was, had ik dat beslist geweten, want zoiets lag toen vreselijk gevoelig. Ik weet dat Willem later Van Baalen nog eens heeft ontmoet als verkiezingswaarnemer in Chili. Ze hebben een kort maar vriendelijk gesprek gehad. Na terugkomst zei Willem: “Die Van Baalen is aardig bijgedraaid.” Ik heb dit allemaal ook aan Vrij Nederland verteld.’
EEN ANDERE Van Baalen verrijst ook uit de verhalen van oud-huisgenoten en vrienden, onder wie Maaikel Klein Klouwenberg, organisatie-adviseur in Bilthoven. Klein Klouwenberg: 'Veel mensen hadden onmiddellijk een aversie tegen hem, maar wij kenden hem en hij was en is nog steeds beslist geen fascist. Hij heeft zich nooit in die zin uitgelaten. Hij was zeer belezen en breed geãnteresseerd. Die geruchten kwamen van studentenhuizen op het Rapenburg die zich boven ons verheven achtten, zo ging dat in die tijd. Hans is misschien wel eens geslagen, maar niet vanwege het Horst Wessellied. Dat hadden wij als vrienden beslist geweten. Vrij Nederland heeft niemand aan het woord gelaten die dicht bij Van Baalen stond, alleen mensen die op afstand kwalijke geruchten kenden.’
Volgens Klein Klouwenberg heeft Van Baalen zo defensief gereageerd op de aantijgingen omdat hij zijn vriendenkring buiten de publiciteit wilde houden. Ik probeer me voor te stellen dat Van Baalen - in plaats van een fascistoãde mol - een authentieke liberaal is die een strikte scheiding tussen zijn publieke en persoonlijke leven wenst aan te brengen. Die voor de camera stuntelde omdat hij een oude, hechte vriendenkring niet wil blootstellen aan een publieke hysterie waarvan hij de herkomst noch de omvang kon verklaren. Het schaamrood stijgt me naar de kaken als ik bedenk hoe ik vorige week badinerend, zij het verontschuldigend, schreef over de 'flikkerpakjes’ van Pro Patria.
Klein Klouwenberg: 'In NRC Handelsblad is gesuggereerd dat Van Baalen een homohater was. Nou, er woonden in ons huis diverse homo’s die er openlijk voor uitkwamen, en we waren en zijn nog steeds allemaal goede vrienden. De afgelopen weken hebben we meermalen bij elkaar gezeten, om elkaar steun te bieden. En we hebben een ingezonden brief naar Vrij Nederland gestuurd.’
In de brief verklaren de acht oud-huisgenoten dat zij Van Baalen absoluut niet herkennen in de publicaties en instaan voor zijn integriteit: 'Wij kunnen niet anders dan tot de conclusie komen dat er sprake is van een geplande karaktermoord met als doel de VVD en Hans te beschadigen.’
Waarom heeft Vrij Nederland de geruchten niet tijdig aan het slachtoffer voorgelegd, temeer omdat de artikelen al sinds december vorig jaar in voorbereiding waren? Waarnemend hoofdredacteur Carel Peeters laat in een schriftelijke reactie weten dat 'de betrokken redacteur louter zijn journalistieke plicht heeft gedaan’ en geeft verder 'geen commentaar’.
Van Baalen: 'Ze belden me op maandagavond 26 maart om half twaalf met het bericht dat ze even wat feitjes over mij wilden checken. Ik zei dat dat niet door de telefoon kon. Toen is een redacteur de volgende ochtend naar Den Haag gekomen, waar ik in aanwezigheid van getuigen zijn tekst heb doorgelezen en punt voor punt uit mijn hoofd heb weerlegd. Hij werd wit om zijn neus en vroeg of hij even mocht bellen met de krant. Ik kreeg de indruk dat het verhaal zou worden teruggetrokken. Tot mijn verbijstering verscheen het toch, alleen was mijn naam uit sommige passages geschrapt.’
BLIJFT OVER: de brief. Die is in zoverre authentiek dat hij in 1977 aan Glimmerveen is verzonden. Glimmerveen is weliswaar een verklaard fascist, maar hij staat bekend als zijnde eerlijker dan goed voor hem is. Glimmerveen: 'Ik werd woensdag om ÇÇn uur gebeld, na het tweede verhaal in Vrij Nederland. Een ex-klasgenoot zou hebben gezegd dat ik zo'n brief had. Die had ik inderdaad. Ik heb hem meteen aan Netwerk gegeven om Bolkestein een hak te zetten. Die mag openlijk tegen asielzoekers aanschoppen, terwijl ik ervoor word veroordeeld. Maar nou heb ik alweer spijt, want als de VVD zetels verliest wordt de PvdA de grootste partij.’
In afwachting van de grafologische analyse in opdracht van Netwerk is niet bewezen dat Van Baalen de brief schreef. De twee ex-klasgenoten die tegen hem hebben getuigd, maken een verwarde indruk. Ze konden echter ongehinderd hun verhaal doen en werden zelfs door de interviewers 'gevoerd’, hoewel hun beschuldigingen niet misselijk zijn.
Waarom werden zij niet minstens zo hard ondervraagd als Van Baalen? Een mogelijke verklaring is dat zowel de media als het grote publiek niet enkel hun vooroordeel over studentencorpora bevestigd zagen, maar ook hun verdenkingen tegen VVD-leider Bolkestein. Met Van Baalen werd de liberale leider in effigie verbrand. Van Baalen belichaamde wat menigeen van Bolkestein denkt: een ogenschijnlijk fatsoenlijke man met een geheime, racistische agenda. Misschien denken velen in de VVD-top dat heimelijk ook en hebben ze hem daarom als een baksteen laten vallen.
EN HOE STAAT het intussen met Pro Patria, de fascistische kettinghond van Minerva waarvan Van Baalen tot twee weken geleden commissaris was? Leidsch-Dagbladredacteur Herman Joustra: 'Geen onaardig clubje, er zitten nu ook vrouwen bij. Laatst organiseerden ze een forum over peace-keeping. Het laatste incidentje was Prinsjesdag 1989, toen werden ze geschorst uit de erewacht omdat ze hun geweren hadden vergeten. En wegens “zwaaien naar de koningin”.’