Costa Book of The Year Award, Londen, 29 januari 2019 © Anthony Harvey/REX/Shutterstock (10076338l)

Israëls literaire en politieke wereld zijn in rep en roer, want Sally Rooney, de dertigjarige Ierse schrijfster die in haar romans de generatie waar ze zelf toe behoort zo goed weet te vangen, weigert haar nieuwe roman Prachtige wereld, waar ben je in Israël te laten publiceren.

In een vrije wereld heeft iedere vertegenwoordiger van de kunst natuurlijk het recht om te bepalen waar hij optreedt, publiceert en tentoonstelt. Een artistieke boycot van een politiek impopulair land is niet nieuw. Bob Dylan, Peter Gabriel, Lou Reed en vele andere artisten gingen haar voor en weigerden in het apartheidstijdperk in Zuid-Afrika op te treden. De Canadese activiste en schrijfster Naomi Klein gaf na jarenlang touwtrekken groen licht aan slechts één enkele Israëlische geëngageerde uitgever, die ook werk van Palestijnse auteurs publiceerde, en de Amerikaanse dichteres Alice Walker wilde in 2012 haar gedichten niet in het Hebreeuws laten vertalen. Maar de weigering van een wereldberoemde Europese schrijfster om haar boek anno 2021 in Israël uit te geven is wel nieuw.

Waarom zou Rooney een lucratieve deal met de Israëlische uitgever torpederen?

Laat er geen misverstand over bestaan: Rooney, die razend populair is in Israël, heeft naar eigen zeggen niets tegen de Hebreeuwse vertaling van haar roman – ze zou er zelfs trots op zijn en zich vereerd voelen als lezers van de Hebreeuwse taal haar boek zouden lezen. Maar ze boycot Israëlische uitgevers die zich niet uitspreken tegen de illegale bezetting van de Palestijnse gebieden en het Israelische apartheidsregime. Ze noemt haar weigering een daad van steun aan de Palestijnen in hun strijd voor vrijheid, rechtvaardigheid en gelijkheid en voor Boycott, Divestment and Sanction (BDS).

De kritiek en retoriek van die organisatie zijn volgens Anshel Pfeffer, correspondent van de Israëlische krant Ha’Aretz, sinds haar ontstaan in 2005 wat sleets geworden – al zijn begrippen als ’Naqba’ en ‘bezette gebieden’ inmiddels doorgesijpeld naar de Hebreeuwse taal – en zijn de effecten van haar acties op de Israëlische samenleving nihil, want die is juist verhard en verrechtst.

Reactionair links Israël noemt Rooney’s steun aan de BDS onverstandig omdat de generalisatie van deze geweldloze boycot om Israël onder druk te zetten alle Israëlische lezers treft, ongeacht hun politieke voorkeur. Evan Fallenberg, professor Engelse literatuur aan de Bar-Ilan Universiteit van Tel Aviv en zelf bestsellerauteur, waarschuwt dat Rooney hiermee het rechtse kamp van Netanyahu in de kaart speelt, want die roepen: ’Zie je wel, ze haten ons. Dit is antisemitisme.’

Had deze cultheldin van de Angelsaksische literatuur geen andere manier kunnen kiezen om haar ongenoegen te uiten? Schrijvers als Rooney, die een stem hebben en de kracht om die te gebruiken, zouden het Israëlische volk niet moeten bestraffen maar juist hun werk in Israël moeten inzetten om een verandering in de Israëlische mindset te bewerkstelligen, aldus Fallenberg.

De vooronderstelling dat Rooney het Israëlische denken zou moeten beïnvloeden is vreemd. Nog daargelaten of het überhaupt de taak van literatuur is om binnenlandse politiek te veranderen of dat zij juist in vrijheid wordt geboren – dit is een onderwerp voor een andere discussie – is Rooney geen Israëlische politica of sociale vernieuwer, maar een Ierse schrijver, die een gerechtvaardigd standpunt heeft ingenomen waarmee je het eens of oneens kunt zijn. Al is het onzeker of haar actie effect zal hebben, toch heeft zij ervoor gezorgd dat de Palestijnse kwestie in Israëls literaire wereld opnieuw voor het voetlicht is gebracht, en dat is boeiend.

Een kritische betrokkenheid bij de wereld om zich heen zou zeker op de weg liggen van de nieuwe generatie Israëlische uitgevers en schrijvers, de Israëlische Rooney’s zogezegd.

Volgens Eileen, een van de hoofdpersonen in Prachtige wereld, waar ben je, is het probleem van de moderne roman het probleem van het moderne leven, waarin we energie blijven investeren in ‘zoiets triviaals als seks en vriendschap terwijl de menselijke beschaving op instorten staat’. Misschien wordt het tijd dat literair Israël in plaats van Rooney te bekritiseren zelf de kasjmir handschoentjes uittrekt, de ‘play it safe’-houding laat varen en gaat schrijven vanuit een plek waar het echt zeer doet. Dat kan tot interessante boeken leiden.

Lees verder