Kijkcijferknallers als hoogmissen van de roem

Kauwgom voor de ogen

Roem is de nieuwe religie van de 21ste eeuw, de televisie haar basiliek. Doodgewone mensen veranderen in sterren omdat ze ‘zichzelf zijn’ en ‘ervoor gaan’. Pak die kans!

CHRISTIAAN WERKT als ambtenaar bij de gemeente Rhenen, maar is als je het zijn collega’s vraagt ‘in hart en nieren geen ambtenaar maar een artiest’. Net als zijn zus Lisa, die in 2009 de RTL-talentenshow X Factor won. Daarom doet Christiaan nu mee aan The Voice of Holland. Zijn grote voorbeeld is de Amerikaanse singer-songwriter John Mayer.
Nu is het probleem dat er erg veel mensen zijn als Christiaan en maar heel weinig als John Mayer. Die discrepantie is de stuwende kracht achter programma’s als The Voice. Iedereen wil beroemd worden. En liever nog: beroemd zijn. Van de ene op de andere dag ontdekt, opgetild worden uit het duffe gemeentekantoor van Rhenen en in de glamourlampen van een miljoenenpubliek schitteren.
Nog maar een paar generaties terug waren de mogelijkheden voor een doodnormale sterveling om een radicale wending in zijn leven te ervaren beperkt. Wie als boer of fabrieksarbeider was geboren, kwam daar evenmin tegen in opstand als tegen de westenwind en de wisseling van de seizoenen. Je had het niet voor het uitzoeken en het enige wat je kon doen was je lot aanvaarden, godvruchtig zijn en vlijtig. Dan wachtte je in het hiernamaals misschien een dosis gelukzaligheid als beloning.
Gelijktijdig met het verdwijnen van het hiernamaals is het idee neergedaald dat we het allemaal nú moeten bereiken, in dit leven. Met toenemende welvaart en technische middelen die ons ontlastten groeiden ook de sociale mobiliteit en het idee dat je eigenhandig je leven kon vormgeven: 'die kans pakken’, 'ervoor gaan’, en al die andere kreten die alle betrokkenen bij The Voice en aanverwante shows als een liturgie herhalen.
Je kunt zelf je leven veranderen, is de impliciete boodschap van veel populaire programma’s bij RTL en SBS6. Of het nu gaat om de verbouwing van je huis, de metamorfose van je uiterlijk, afvallen, het starten van een onderneming, een vrouw vinden voor je zoon of het bereiden van een maaltijd. Pak die kans! Ga ervoor! Het enige wat je nog nodig hebt is een professionele coach, iemand die gelijktijdig als levend voorbeeld kan optreden. Daarom heeft The Voice Marco Borsato, Nick & Simon, Angela Groothuizen en Roel van Velzen als 'coaches’ en jury ineen. Ze zijn de bisschoppen, priesters en ervaringsdeskundigen van de roemrijke levenswandel.
Onze recent toegenomen welvaart heeft gezorgd voor nieuwe rolmodellen. Ooit toonden kerken de afbeeldingen van heiligen en martelaren als idolen die we moesten navolgen. Later zijn publieke idolen steeds meer individuen geworden die uitzonderlijke prestaties leverden, van Michelangelo tot Edison. Nog weer later verschoof het accent naar de selfmade man, iemand die op eigen kracht een ondernemersdroom verwezenlijkte: Henry Ford, Albert Heijn. De tv plaatste film- en popsterren in het hart van de aandacht: Marilyn Monroe, Michael Jackson, Britney Spears.
De laatste tien jaar is er een nieuw soort idool op het wereldtoneel verschenen: degene die beroemd is van het beroemd zijn. Paris Hilton, Anna Nicole Smith of, in eigen land, Terror Jaap en Britt Dekkers: ze zijn niet zozeer beroemd om een of andere uitzonderlijke prestatie. Ze komen uit een reality show waarin hun personality het werk deed. Gevat, lomp, of juist onnozel: zolang je maar 'authentiek’ en 'gewoon jezelf’ bent, kun je erdoor ontdekt worden. De traditionele relatie tussen inspanning en honorering is bij deze mensen radicaal verbroken: maximale mediabeloning tegen minimale inspanning. Tv-shows als The Voice, X Factor of Oh oh Cherso (Haagse uitgaansjongeren op een Grieks vakantie-eiland) laten allemaal zien dat je met 'gewoon jezelf zijn’ dat Arcadië van de roem kunt bereiken. Om sociaal te stijgen hoef je je niet langer aan te passen aan de codes of de capaciteiten van een geprivilegieerde jet set of elite. Het volk heeft juist de gewone volkse mores weten te verheffen tot de standaard, die op de meeste mediabeloning kan rekenen.
Roem is de nieuwe religie, de televisie haar basiliek, de vrijdagavonduitzending van The Voice de live-viering, de woensdagafleveringen de catechese, de aankondigingen in reclameblokjes dagelijkse schietgebedjes, de finaleavond de hoogmis.
De programma’s overtreffen de indoctrinatiestrategieën van de vroegere religies doordat ze met de meest geavanceerde spektakeltechnologie werken en de te stichten gemeenschap grijpt bij het meest krachtige instinct: de emotie.
De volks-tv bouwt vakkundig toe naar een reeks van emotionele climaxen. The Voice heeft hiertoe als extra troef een real life show op woensdagavond geprogrammeerd, waarbij we de deelnemers in hun gewone levens volgen, en zien hoe ze die waanzinnige vrijdagavonden beleefd hebben. Je ziet ze worstelen met zenuwen, ziet ze huilen, ziet ze steun krijgen van huilende vrienden, ziet huilende ouders hun huilende kinderen troosten. Met The Voice of Holland: Real Life integreren de makers minstens drie succesvolle formats: dat van de reality soap, dat sinds 1999 met Big Brother succesvol werd; dat van de talentenjacht, dat in 2002 met Idols alle records brak, en dat van de coachingshows als Wie trouwt mijn zoon? of De afvallers XXL. Authentieke emoties, hoe geregisseerd en afgedwongen ze achteraf ook blijken te zijn, zijn er de brandstof voor.
'Moet ik niet accepteren dat ik op kantoor zit en dat dat het gewoon is?’ vraagt Christiaan zich af in een moment van twijfel, van wankelend geloof, dreigende afvalligheid. Zijn onderlip trilt. Maar als zus 'Lisa Loïs’ (zoals haar pornosterachtige nom d'artiste luidt) verklaart hoe ze huilend voor de tv heeft gezeten bij Christiaans auditie is hij weer terug op het rechte pad.
Waarom is emotie zo'n krachtig middel? Waarom is de populaire televisie doordrenkt van tranen en hysterie, terwijl we die in het werkelijke leven (treinen, perrons, werkvloer, huiskamer) juist zelden zien? Misschien wel juist daarom.
Veel meer dan in eerdere periodes worden mensen geacht een extreme mate van discipline op te brengen voor het verrichten van de dagelijkse taken die hun banen ze opleggen. In loondienst werken betekent dat je het grootste deel van je wakende bestaan doorbrengt in een rol, in een rigide houding die haaks staat op je eigen natuur of daar in elk geval weinig ruimte aan biedt. ('In hart en nieren is Christiaan geen ambtenaar.’) De voornaamste functie-eis voor elke werknemer is er een die je in geen enkele vacature terugleest: zelfverloochening.
Het gevolg is een overreactie in de schaarse vrije tijd, waar mierzoete emoties de boel in balans moeten trekken. In de theatrale ruimte van de tv heerst een hysterie die in alles het tegendeel is van de gestructureerde discipline, de efficiënte rationaliteit van vergaderzalen en kantoren. Geef ze brood en spelen, geef ze grote emoties, dan blijven ze tenminste rustig wanneer ze op maandagochtend weer hun plaatsen in de productieketens innemen.
Op het eerste gezicht lijkt de populaire emo-tv zich louter op het individu te richten, op het pakken van die kans, het benutten van jouw unieke mogelijkheden, zonder oog te hebben voor het gemeenschappelijke. Maar het binden van de gemeenschap is nog wel degelijk een ideaal.
Zie alleen al de culturele oriëntatie. Veel van de volksprogramma’s hebben het woord Holland of Nederland in de titel. Bij Linda de Mols Ik hou van Holland zit het publiek zelfs in oranje Koninginnedag-outfit en klederdracht op de tribunes. Als argeloze zapper denk je aanvankelijk dat je in een satire op het nieuwe volksnationalisme bent gevallen, maar niks wijst op zelfspot. Het rood-wit-blauw en het oranje zijn de herkenningskleuren van de tv-religie, zoals ze dat ook in reclames steeds meer zijn: 'de nummer één van Nederland’, 'Nederland kiest voor…’, 'de Nederlandse…’.
Toch zit er iets dubbels in die oer-Hollandse gezelligheid. Die mag dan weliswaar één oog gericht hebben op de molens en de tulpen, het andere oog is gericht op internationale roem. The Voice, X Factor, Idols, Holland’s Next Top Model: allemaal Engelse titels. De stem van Holland zou eerder als een NOS-verkiezingsavond klinken. Naar mijn weten zingen alle Voice-kandidaten louter Engelstalig repertoire.
Oorden als New York of Las Vegas hebben op een talentenshowconsument en -kandidaat dezelfde uitstraling als Arcadië of Cocagne op een middeleeuwer, met als cruciale verschil dat het bereikbare paradijzen zijn. Wie alvast in de taal van het moderne Arcadië zingt, neemt een voorschot op zijn glansrijke intocht.
Het buitenland bestaat in volks-tv kortom alleen als roemkatalysator ('Hollywood’, 'Broadway’) of als te koloniseren vakantieoord waar malle inboorlingen met hun rare eten tot een gedienstige achtergrondrol zijn gereduceerd ('Chersonissos’, 'Tirol’, campings in Spanje).
TV is chewing gum for the eyes. Die spreuk van Frank Lloyd Wright hangt backstage op een groot bord bij de RTL-talentenjacht X Factor. Dat zag ik in de NTR-serie Achter de schermen en ik vroeg me af: is dit zelfspot? Of ziet de ophanger van die uitspraak kauwgom als iets prachtigs, als in: tv is de kers op de taart? Kauwgom: het vult niet, geeft je alleen een oppervlakkige smaakbevrediging en iets om gedachteloos op te kauwen, zonder door te slikken.
Door dit als geuzenspreuk backstage te hangen doen de tv-makers zichzelf te kort, zo veel is wel duidelijk geworden. De programma’s zijn geen kauwgom maar eerder hosties. Ze leveren geen oppervlakkig entertainment maar spiegelen het volk een nieuwe levensovertuiging voor: Zelf Beroemd Worden.