Hoogleraar sociale psychologie, Universiteit Utrecht

Kees van den Bos

Wat is de meest dringende maatschappelijke kwestie van dit moment?

Sociale polarisatie en intolerantie. Er is zowel perceptueel als gedragsmatig een grote polarisatie gaande in Nederland. Dit uit zich in de percepties van autochtone Nederlands richting Moslims (uit ons onderzoek uit 2009 voor WODC/NCTB: “zij pakken onze banen af, onze huizen, en ook onze vrouwen”). Dit wij-zij denken richting Moslims (buurtgenoten en medeburgers) kan worden aangeduid als horizontale polarisatie. Moslims in Nederland vertonen een dergelijke horizontale polarisatie veel minder. Zij ervaren daarentegen een verticale polarisatie: zij nemen waar dat autoriteiten in de Nederlandse samenleving (uit het 2009 onderzoek: premier Balkenende, andere politici, en ook de manager van de Albert Heijn om de hoek) weinig tot niets voor hun doet. Beide groepen (autochtone en Moslim Nederlanders) ervaren dat hun groep wordt achtergesteld. Ontwikkelt deze groepsdeprivatie zich verder dan kan zich dat in gewelddadig gedrag gaan uiten, en ook uit het zich afkeren van de Nederlandse samenleving. Dit laatste kan tot gevolg hebben dat burgers zelfs niet meer bereikt worden door een rechtvaardige en correcte bejegening door de overheid (want men zal men de oorzaken van de eigen situatie buiten zichzelf willen zoeken en dan is een onrechtvaardige bejegening fijn in die zin dat het een dergelijke externe attributiemogelijkheid biedt).

Wat is het meest onderschatte probleem in Nederland?

Het milieu (niet alleen in Nederland, maar ook in de gehele wereld; reis bv eens in China rond… enorm grote milieuproblematiek…). Een bekend gegeven in de sociale psychologie is dat zaken die minder opvallen (minder saillant zijn) als minder belangrijk en als een minder groot probleem worden gezien. Mensen onderschatten de risico’s van dit soort problemen. Het milieu is hier een voorbeeld van (ver van mijn bed show voor veel mensen). Ook het probleem van de eindigheid van energiebronnen (zoals olie en aardgas) wordt door dit psychologische proces onvoldoende erkend.

Wat is het meest overschatte probleem in Nederland?

Files (treinen zijn heel goed alternatief, zeker in de Randstad). Meer wegen helpt ook niet om van fileprobleem af te komen. Anders werken (andere werktijden, meer gebruik maken van elektronische middelen) en gebruik maken van ander (openbaar) vervoer wel. Probleem hierbij is wel dat de burger auto rijden fijn vindt want dit geeft een gevoel van vrijheid en onafhankelijkheid. Files frustreren dit gevoel van vrijheid, en dat doet een betuttelende of belasting heffende overheid ook. Dit laatste kan gemakkelijk uitmonden in een frustratie-effect, hetgeen gemakkelijk negatieve reacties naar de overheid kan bewerkstelligen. Dit frustratie-effect lijkt ook een belangrijke oorzaak te zijn van het Tea Party fenomeen in de VS.


Bekijk ook de pagina van Kees van den Bos bij de Universiteit Utrecht en zijn pagina bij het Social Psychology Network