Ach Europa (11)

Keizer Barroso

Afgelopen week kreeg de Portugees José Manuel Barroso eindelijk zijn zin, hij kreeg zijn tweede termijn. Hij heeft zich de afgelopen jaren in allerlei bochten moeten wringen om zijn herverkiezing mogelijk te maken. Dat is dan ook precies het verwijt dat het Europees Parlement hem maakte. Hij zou te weinig een daadkrachtige eigen pro-Europese lijn hebben ontwikkeld en te veel de oren hebben laten hangen naar de opportunistische nukken van de regeringsleiders, aan wie hij ondergeschikt is.
Alleen binnen de muren van het Berlaymontgebouw van de Europese Commissie mag hij zich de ongekroonde keizer van de Europese Unie wanen. Zetelend op de fameuze dertiende verdieping zwaait hij de scepter over de commissieambtenaren aan zijn ovale vergadertafel, zijn Oval Office. Treffend is dat veel ambtenaren verlegen of onhandig worden in de nabijheid van de voorzitter. Enkele ambtenaren op de lagere verdiepingen kennen Barroso zelfs alleen van de televisie. Het is in die context wellicht niet zo verwonderlijk dat hij zich een aantal jaren terug liet ontvallen dat de EU eigenlijk het best te beschouwen is als een empire. Een soft empire volgens hem, want het Europese rijk legt niet gewelddadig zijn wil op aan anderen. En dat is iets, aldus Barroso, waar we trots op zouden moeten zijn.
Deze vergelijking was natuurlijk helemaal niet nieuw. Nieuw was wel het onkritische politieke gebruik ervan door een topambtenaar van de commissie. In het wetenschappelijke debat geldt de vergelijking namelijk niet als lovend, maar juist als scherpe kritiek. Bekritiseerd wordt dan het paternalisme van de EU ten aanzien van kandidaat-leden en buren. Kandidaat-leden kunnen immers alleen volledig lid worden, en dus maximaal profiteren van de interne markt en subsidies, op voorwaarde dat ze hun hele wet- en regelgeving en hun instellingen volledig ondergeschikt maken aan de wetten van de EU, het acquis communautaire. Nieuwe leden worden ‘ge-europeaniseerd’. Kolonisatie dus, niet met kogels, maar met munten.
Door de lidstaten werd Barroso’s slip of the tongue eveneens als weinig gepast beschouwd. Het deed het vermoeden rijzen dat de opperchef van de Brusselse bureaucraten zichzelf over de muren van zijn eigen ambtenarenpaleis heen een vorst boven de vorsten waande. Met name in het oude imperium Groot-Brittannië waren de reacties op deze uitspraak ongemeen fel. Geschrokken nam Barroso kort daarna zijn vergelijking weer terug. Hij wist weer zijn plaats: keizer in Brussel, hoveling daarbuiten. En hoveling van vele verschillende machten. Want wie het gezicht is van de EU verschilt per moment of per onderwerp. Op fotosessies met regeringsleiders van buiten de EU is het dan ook vaak een dringen van jewelste tussen de Europese regeringsleiders, de tijdelijke voorzitter van de Europese Raad, de Hoge vertegenwoordiger en de vakministers. Barroso delft meestal het onderspit in dit machiavellistische strijdgeweld.
Mocht het Verdrag van Lissabon worden goedgekeurd, dan zal de macht van Barroso naar buiten toe zelfs nog verder afnemen. Want dan krijgt de Europese Raad voor langere tijd een vaste voorzitter, een president. Dat is niets minder dan revolutionair, want het is waarschijnlijk dat deze president vrij snel gezien zal gaan worden als het gezicht en het telefoonnummer van de EU. Dat betekent dus dat de raadsleden die door Barroso de afgelopen jaren zo zalvend en trouw werden gediend, nu ook diegenen zijn die hem terzijde schuiven om plaats te maken voor hun eigen permanente vertegenwoordiger. Sterker, de spreekwoordelijke moord op de Caesar van Brussel moet nog worden begaan, maar er is zelfs al een kantoor gebouwd voor de nieuwe president, met de veelzeggende naam Residentiepaleis, recht tegenover het gebouw van de commissie in Brussel. Ook de kandidaten staan al te wachten in de coulissen. Tony Blair wordt door menigeen het meest geschikt geacht om de ongekroonde keizer van zijn zelfbenoemde imperium definitief politiek een kopje kleiner te maken. Al wordt, vooralsnog meer in Den Haag dan in Brussel, ook serieus rekening gehouden met Jan Peter Balkenende als kanshebber; die zou beter aan te sturen zijn dan Blair en komt bovendien uit een klein land.
Het is dus de vraag of de moeizaam bevochten herbenoeming van Barroso als voorzitter van de Europese Commissie uiteindelijk niet een pyrrusoverwinning voor hem zal blijken te zijn. Maar dan moet dus wel eerst het verdrag worden goedgekeurd. Je zou bijna denken dat dat van Barroso niet zo nodig hoeft.

Henk van Houtum is verbonden aan het
Nijmegen Centre for Border Research van
de Radboud Universiteit Nijmegen