Ten geleide

Kerstspecial: Het is de schuld van God

Zijn vader was een succesvol zakenman, in zijn jeugd genoot hij van luxe en overvloed. Hij groeide op in een tijd dat nieuwe technieken en inzichten de moderne tijd aankondigden. Maar uiteindelijk werd hij toch devoot. In navolging van de Verlosser kozen hij en zijn volgelingen voor een leven in eenvoud en armoede. Hij stichtte een mannelijke orde waarin de vrouwen in een aparte afdeling werden gehouden. Hij heet niet Osama bin Laden, zijn naam is Franciscus van Assisi.

Franciscus koppelde God aan een conservatieve maatschappijkritiek, een combinatie die weer helemaal terug is, nu het agressieve islamisme van types als Bin Laden en moellah Omar van zich heeft doen spreken.

Heilige oorlogen woeden nu in het Midden-Oosten, in Afghanistan en sinds 11 september zelfs in de Verenigde Staten. Het heeft er de schijn van dat de God waarop de verantwoordelijken zich beroepen, ons definitief heeft verlaten.

Franciscus had succes. Zijn geweldloze schare groeide gestaag en uiteindelijk werd hij heilig verklaard. Of het islamisme van Bin Laden toekomst heeft, zal de tijd leren. De wereld zou er echter niet veiliger op worden als zijn haast fascistische verheerlijking van geweld het zou winnen van de tolerante traditie binnen de islam.

Radicale islamieten zien dat anders. Voor hen is het bestrijden van het Kwaad, dat wortelt in de decadentie van het Westen en het «zedelijke verval» van de moslimheersers in het Midden-Oosten en de Arabische wereld, het hoogste goed.

En zie: een getergde George W. Bush, president van de aangeslagen Verenigde Staten, slaat terug met dezelfde kruistochtretoriek. Het Kwaad moet worden bestreden, de evil folks moeten uit hun holen worden gerookt. God bless America. De wereld is weer verdeeld in Goed en Kwaad, die Zoroastriaanse notie die zowel in de islam als in het christendom opgeld doet.

Kozen Assisi’s volgers voor de nieuwe Franciscaanse broederordes uit devotie of uit pure overlevingsdrang? In hoeverre was hun streven heilig?

Dezelfde vraag is van toepassing op Osama bin Laden en zijn volgelingen. Het is opvallend dat velen van hen uit rijke families komen en in contact met het rijke Westen zijn geraakt, zonder naar bevrediging te zijn geïntegreerd. Dat zou een deel van hun extremisme kunnen verklaren.

Verder blijkt vaak dat islamitische zelfmoordenaars in Israël eerst een redelijk bestaans inkomen hadden en een deels op het Westen georiënteerd leven hebben geleid. Naarmate de verhouding tussen joden en Palestijnen verslechterde, kozen de laatsten (soms) voor het extremisme. Of, zoals een Palestijnse zakenman, die zijn zaken in de afgelopen maanden achteruit zag gaan, afgelopen week zei: «Inmiddels ben ik ook in staat mezelf te ontploffen.»

Is het de schuld van God? Steeds wordt God door beide kampen als verantwoordelijke aangemerkt. Maar eerst komt het eten, dan de moraal. Neem het voorbeeld van Hamas. Palestijnse leiders die lid zijn van Hamas, bestieren vaak ook liefdadigheidsorganisaties die de vluchtelingenkampen ondersteunen. Voor de gewone Palestijn betekent Hamas daarom vooral: eten en kleren.

Volgens Samuel Huntington, auteur van de veel aangehaalde studie The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order, verkeert de wereld in het tijdperk der moslimoorlogen. «Moslims bevechten elkaar en niet-moslims veel vaker dan mensen van andere beschavingen. Moslimoorlogen zijn in de plaats gekomen van de Koude Oorlog als belangrijkste vorm van internationaal conflict. Bij deze oorlogen horen terrorisme, guerrillaoorlogen, burgeroorlogen en interstatelijke conflicten», schrijft hij deze maand in Newsweek.

Dat is niet de schuld van God, zegt Huntington, maar van de sociale, culturele en politieke ontwikkelingen van de laatste decennia. Het is niet het karakter van de islam dat leidt tot bloedvergieten, maar de botsing van twee beschavingen; de een niet beter dan de ander.

Ronald Plasterk heeft geen ongelijk als hij zegt: «Religie veroorzaakt niet zozeer de conflicten — die hebben meestal een etnische of economische oorzaak — maar het verschaft de extra motivatie voor de strijdende partijen.»

Ja, het is ongetwijfeld de schuld van God. De God die, in welke vermomming dan ook, al duizenden jaren de aarde tiranniseert en in Zijn onbegrijpelijke goedheid grote delen van de mensheid in armoede en verderf heeft gestort. Het is het thema van dit kerstnummer van De Groene Amsterdammer. Hierin treedt God in verschillende gedaantes op. De kunstvijandige God, die à contre coeur verantwoordelijk is voor het feit dat de musea boordevol stichtelijke meesterwerken hangen. De God die samenzwoer met de duivel teneinde de onberispelijke Job op de mestvaalt te werpen. De God die trachtte de hele mensheid te verdrinken, enkel en alleen omdat sommige dwarsliggers zich niet aan zijn rigoureuze geboden wensten te houden. De God die de prefeministen tot ketters verklaarde en genadeloos liet verbranden. De God die de ultraradicale vleugel van de islamitische wereld met waanzin sloeg, wat — voor iedere tv-kijker zichtbaar, vijfduizend doden kostte.

Dezelfde God die tegelijkertijd de lijdende mensheid de hand probeert te reiken omdat wij, ongelukkige aardbewoners, nu eenmaal niet zonder een element van troost en een uitzicht op een beter bestaan kunnen leven.

«Het is het Evangelie», zoals een vooruitstrevende predikant het zegt, «dat een plek van licht schept in deze donkere wereld, een plek waarin we kunnen leven.»

Noem het een (haast duivelse) paradox.