Kies uw crisis

Kort geleden verscheen er op de voorpagina van The Guardian een alarmerend bericht. De wereld koerst al weer af op een nieuwe crisis, misschien wel net zo'n grote als die ene waar we nu al vijf jaar in zitten. De volgende grote economische dip zou veroorzaakt worden door het klappen van de zogeheten ‘carbon bubble’ - de koolstofbubbel.

Medium carbon bubble risk

Na de IT- en de hypotheekbranche ligt het gevaar nu op de loer in de fossiele brandstofmarkt. Grote fossiele bedrijven - zoals Shell en Exxon - zijn voor hun financiële gezondheid in hoge mate afhankelijk van het vinden van almaar nieuwe olie- en aardgasvelden. Alle nieuw gevonden brandstofvoorraden worden - nog voordat ze opgepompt en verkocht zijn - bijgeschreven op de balans van het bedrijf. De groei van het bedrijf is zo mede bepaald door het vinden van nieuwe voorraden gas, olie en kolen - en de belofte die op een dag te gelde te maken.

De Shells van deze wereld zetten daarom graag een beetje extra voorraden op hun balans. In 2004 bleek al eens dat Shell haar olievoorraden veel te rooskleurig had voorgesteld. In 2007 kreeg het bedrijf om die reden een boete van 20,1 miljoen euro, en moest het een schadevergoeding aan haar aandeelhouders betalen van nog eens 340 miljoen.

Maar dat is wisselgeld vergeleken bij het verlies dat deze bedrijven nog staat te wachten. Want wat blijkt: onder de mondiale afspraken rond klimaatopwarming, overeengekomen bij de klimaattop in Cancun in 2010, zijn de huidige voorraden van fossiele brandstoffen helemaal niet bruikbaar. Als, zoals afgesproken, de aarde niet meer dan twee graden Celsius mag opwarmen in 2050, dan kan slechts twintig procent van de fossiele bronnen die op de balansen staan van de grote olie- en gasbedrijven verbrand worden. De rest - tachtig procent - van de koolstof moet in de grond blijven, moet dus afgeschreven worden en levert zo een ongekende strop op voor de brandstofbedrijven - en hun investeerders - die tezamen een marktwaarde hebben van drie biljoen euro en nu al een schuld hebben van 1,4 biljoen euro. Zo stond onlangs te lezen in een rapport (pdf) van het Britse Stern Institute in samenwerking met The Carbontracker Initiative.

In feite zegt het rapport: ‘kies uw crisis’. Óf we kiezen een nieuwe economische crisis, die niet alleen de oliebedrijven, maar ook wereldwijde investeerders - pensioenfondsen, overheden, universiteiten - zal treffen. We staken dan in naam van het klimaatprobleem de zoektocht en winning van fossiele brandstoffen, maar lopen op korte termijn grote economische schade op. Óf we grijpen de andere hoorn van het dilemma, dan kiezen we ervoor om de fossiele voorraden gewoon te gelde te maken. Maar in dat geval stevenen we af op een opwarming van meer dan twee graden, waarvan de gevolgen letterlijk niet te overzien zijn. Naar verluidt is er geen model dat de chaos kan voorspellen die zulk een opwarming teweeg zal brengen - we weten alleen dat het niet al te best zal zijn. Wat te doen?

Studenten van de UvA, HvA en VU hebben een keus gemaakt: zij vinden dat hun universiteiten en hogeschool hun geld uit de koolstofbubbel moeten halen - een trend die is overgewaaid uit de Verenigde Staten en Canada. Met boze brieven en ludieke acties hebben de studenten hun bestuurders en de universitaire pensioenfondsen onder druk gezet om hun geld terug te trekken uit bedrijven die betrokken zijn bij de winning van fossiele brandstoffen. Lid van het college van bestuur van de UvA Paul Doop prees de studenten en beloofde 'in gesprek te gaan’ over de investering en pensioenen, om zo op termijn 'fossielvrij’ te investeren.

Het engagement van de studenten ten spijt, wie verder kijkt moet constateren dat kapitalistische logica voorlopig dwingender is dan het klimaatprobleem. Op de klimaattop in Cancun, waar werd gesproken over de maximale temperatuurstijging van twee graden, zijn namelijk helemaal geen concrete afspraken gemaakt over hoe de klimaatopwarming mondiaal tegengegaan moet worden. De afspraak over de 'maximaal toelaatbare’ opwarming van de aarde is niet gevat in enig mondiaal klimaatbeleid, of een mondiaal limiet aan CO2-uitstoot. In Amerika zegt men dan: 'I love money’ isn’t a business plan. Op dezelfde manier is 'ik houd niet van klimaatopwarming’ geen strategie om daadwerkelijke opwarming tegen te gaan.

Bovendien ligt het in de logica van een kapitalistische economie vervat dat de keuze eerder richting opwarming dan richting economische crisis neigt. Je kunt je nog voorstellen dat een bedrijf de winsten die het maakt op het verkopen van fossiele brandstoffen inzet bij het verhelpen van de symptomen van klimaatproblematiek. De grondstoffen in de grond laten zitten, dat is zo ongeveer ondenkbaar. Literatuurwetenschapper en politiek filosoof Frederic Jameson schreef ooit: 'Het is moeilijker om je het einde van het kapitalisme voor te stellen dan het einde van de wereld.’ Dat zal in deze discussie ook wel gelden.


Thomas Muntz deed mee met de masterclass onderzoeksjournalistiek van De Groene Amsterdammer en is een van de auteurs van het dossier Land van gas en kolen. Zie voor meer updates blogs.groene.nl/masterclass.