Kieskeurig

Wilders als splijtzwam, Wilders als stampijmaker – als de VVD op 9 juni een historische overwinning behaalt, ligt het probleem Wilders direct levensgroot op Rutte’s bord.

Wat gaat de groep zwevende kiezers woensdag in het stemhokje doen? Met nog een kleine week te gaan zijn het die kiezers die met hun rode potlood de uitslag bepalen. Maken zij de vvd tot grootste partij, wat een historische overwinning voor die partij zou betekenen? Zorgen de zwevende kiezers ervoor dat de zich nu aftekenende ruk naar rechts werkelijkheid wordt?

Voor de politieke partijen zelf is het ingewikkeld in te schatten op basis waarvan zwevende kiezers uiteindelijk hun keuze bepalen. Maar het algemene gevoelen is dat de aantrekkingskracht en betrouwbaarheid van de lijsttrekker daarin een belangrijke rol spelen. Uit onderzoek uit de Verenigde Staten blijkt dat politici die hun eigen toon en lijn weten vast te houden goed scoren bij de kiezer.

De zorgen van pvda-lijsttrekker Job Cohen over de houding van zijn vvd-tegenstander Mark Rutte ten opzichte van de pvv van Geert Wilders zullen er alleen al om bovenstaande reden niet snel toe leiden dat Rutte de pvv vooraf alsnog zal uitsluiten als coalitiepartner. Rutte is zo de campagne niet ingegaan. Zijn voormalige partijgenoot Wilders en diens kiezerspotentieel al bij voorbaat uitsluiten zou hebben geleid tot aanvallen van de pvv-leider op Rutte en op verongelijktheid bij een groep kiezers. Juist daarvan wilde de vvd af, in de hoop daarmee eventuele Wilders-stemmen te lokken. Mede daarom, en natuurlijk vanwege de crisis, moest het deze campagne over de economie gaan. Daarom ook werd de ‘linkse’ pvda tot grootste tegenstander gebombardeerd, hetgeen verklaart waarom Rutte de kloof met de sociaal-democraten zo blijft benadrukken.

Op zijn beurt volgt ook Cohen het advies van het Amerikaanse onderzoek op. Zijn bezorgdheid over een eventueel kabinet van vvd, cda en pvv en de mogelijke dubbele tweedeling in de samenleving als gevolg daarvan - tussen arm en rijk en tussen autochtoon en allochtoon - past bij de toon die de pvda-leider in deze campagne heeft willen zetten. Ook het gegeven dat Cohen de vvd daar het zwaarst op aanvalt en in veel mindere mate het cda - dat toch ook de pvv niet op voorhand uitsluit - past bij het idee dat een eenmaal ingezette koers gevolgd moet blijven. Het moest immers een campagne Cohen versus Rutte worden, links versus rechts, om zo het cda lekker klein te houden.

Wie echter denkt dat Cohens verwijt aan Rutte er vooral een was om zichzelf voor de eigen achterban nog eens te poneren, vanuit het idee dat links op rechts toch geen kiezers weet weg te kapen, heeft het mis. Volgens de politicoloog André Krouwel zijn vooral jonge linkse kiezers wel degelijk gecharmeerd van de liberaal Rutte. Het zijn die jonge kiezers aan wie Cohen ter overweging mee heeft willen geven wat voor soort coalitie en daarmee wat voor soort Nederland er kan komen als ze woensdag op Rutte stemmen.

De pvda kan vooraf niet hebben bevroed dat hun campagnestrategie zo goed zou werken dat het er nu inderdaad naar uitziet dat het cda als grote verliezer uit de bus komt. Dat ligt overigens niet alleen aan de sociaal-democraten, daar werken ook het cda zelf en de liberalen aan mee. Maar als de sociaal-democraten hadden geweten dat de rechtse kiezers zich in deze mate zouden samenballen bij de vvd, hadden ze de tegenstanders op rechts tegen elkaar uitgespeeld. Dan had de pvda kans gemaakt de grootste partij te worden en mogelijk het voortouw mogen nemen bij de kabinetsformatie. Daar ziet het nu niet naar uit.

De links-versus-rechts-strategie lijkt vooral de vvd geen windeieren te leggen. Het niet willen uitsluiten van Wilders mag echter vóór de verkiezingen een goede tactiek zijn, het probleem Wilders en zijn pvv ligt direct op 10 juni levensgroot op Rutte’s bord, mocht de vvd inderdaad de winnaar worden. Want zoals het er nu in de peilingen naar uitziet, kan de combinatie van vvd, cda en pvv net op een meerderheid in de Tweede Kamer rekenen en een progressieve combinatie niet, zelfs niet als zes partijen - pvda, sp, GroenLinks, d66, ChristenUnie en de Partij voor de Dieren - de handen ineen zouden slaan.

Maar het gelach in Carré toen Wilders onlangs tijdens een lijsttrekkersdebat weer begon over de massa-immigratie zal ook Rutte zich nog wel herinneren: Wilders als nar. Zoals ze zich ook juist bij de vvd herinneren hoe Wilders zich een paar jaar geleden in hun partij onmogelijk maakte: Wilders als stampijmaker. Rutte ziet vervolgens ook hoe klein de vijver is waaruit de pvv-lijsttrekker zijn kandidaten vist: Wilders als leider zonder partij. Rutte weet ook dat de pvv op sociaal-economisch terrein geen hervormingsagenda voert zoals de vvd voor ogen staat: Wilders als behoudzuchtige man. En de vvd-lijsttrekker weet ook dat er in zijn eigen partij én bij het cda mensen zullen opstaan als er door een kabinet van vvd, cda en pvv tegen de rechtsstaat aangeschuurd zou gaan worden, zoals Cohen dat uitdrukte: Wilders als splijtzwam.

Het moest bij deze verkiezingen om sociaal-economische thema’s gaan. Maar het neerzetten van die thema’s in een traditioneel links-rechts-schema via de personen van de lijsttrekkers Cohen en Rutte is zo succesvol dat het nu de verkiezingsdag nadert toch weer belangrijk wordt wat voor Nederland de kiezer wil als het gaat om toon en samenhang in de samenleving.

Het cda zag dat begin deze week in. Eerst sprak demissionair minister Marja van Bijsterveldt-Vliegenthart haar voorkeur uit voor een kabinet samen met vvd, d66 en GroenLinks. Direct daarna volgde cda-lijsttrekker Jan Peter Balkenende. Uiteraard speelt het cda zijn coalitievoorkeur via de band van de sociaal-economische hervormingsagenda, die deze partijen delen. Maar het liet wel degelijk de pvv weg. Dat was niet ontbloot van eigenbelang, het benadrukte de uitzonderingspositie van de vvd.