D66-Kamerlid Tjeerd de Groot op het Malieveld in Den Haag tijdens een boerenactie op 7 juli © Sandra Uittenbogaart / De Beeldunie

‘Laat je geen zand in de ogen strooien’, roept Tjeerd de Groot, maar de microfoon staat zo zacht dat hij met geen mogelijkheid boven het gejoel en getoeter uitkomt. Sinds hij voorstelde om de veestapel te halveren is het D66-Kamerlid zo’n beetje volksvijand nummer één onder de boze boeren. Toch gaat het er op deze woensdagochtend in juli gemoedelijker aan toe dan bij andere boerenacties. Ditmaal geen confrontaties met de politie, geen doodskisten voor politici en geen trekkers die gebruikt worden als stormram. De zon schijnt, er staan voedselkraampjes en op de achtergrond klinkt vrolijke muziek.

Tussen de boeren die naar het Malieveld zijn gekomen, loopt een groepje jongeren dat uit de toon valt met hun stropdassen en mantelpakjes. ‘Wie zijn dat dan?’ vraagt een boerin uit Harmelen. ‘Forum voor Democratie? Ach, die komen natuurlijk zieltjes winnen.’

Als hun voorman even later op het podium verschijnt lijkt de volumeknop omhoog gedraaid. ‘Wij zijn getuige van de grootste diefstal in de Nederlandse geschiedenis’, tiert Thierry Baudet. Hij heeft het over ‘The Great Reset’ en zegt dat zijn partij de enige is die zich verzet tegen de kwaadaardige plannen van de elite – de massa-immigratie, de coronamaatregelen en de stikstofcrisis, volgens hem ‘allemaal bedacht voor hetzelfde einddoel: een einde aan onze verbondenheid met onze grond, onze cultuur, jullie familiebedrijven!’

Er zijn boeren die beleefd klappen en anderen die meewarig hun hoofd schudden, maar zijn meest enthousiaste fans zijn te herkennen aan de gele paraplu’s met opschriften als ‘Liefde’, ‘Vrijheid’ en ‘nos = Fakenews’. De zelfbenoemde vrijheidsstrijders wapperen met de Nederlandse vlag en delen flyers uit met instructies hoe je beleefd het coronavaccin kunt weigeren.

‘De overheid liegt alles bij elkaar’, zegt Wilma Koster, een melkveehouder uit Noord-Holland. ‘Ze hebben een doel: de boeren verdrijven. Ze trekken de strop nog net niet helemaal aan, maar het gaat wel iedere keer een gaatje strakker. Het is een meerjarenplan.’ Haar vriendin Joke Dekker, eigenaar van 130 koeien, valt haar bij: ‘Als je hierover schrijft, verdiep je er dan eerst in… wat er allemaal gaande is. Sowieso stoppen met nos kijken. Ik volg veel actiegroepen op Facebook: Agractie, ACTIEGROEP TEGEN LANDBOUWBELEID, De steungroep van Jan Huzen.’ De informatie op zulke sociale media is volgens de vriendinnen een stuk betrouwbaarder dan de ‘leugens van de mainstream media’.

Het verbond tussen boze burgers en boze boeren baart de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (nctv) zorgen. ‘Aansluiting van verschillende groepen met verschillende grieven, verbonden door anti-overheidsdenken, kan verharding in de hand werken’, schreven de onderzoekers in het dreigingsbeeld van oktober 2020. Door de pandemie lijkt deze ontwikkeling alleen maar in een stroomversnelling te zijn gekomen: wie het rivm wantrouwt vanwege de stikstofmetingen gelooft het instituut ook minder snel als het om de coronacijfers gaat.

Om inzicht te krijgen in deze radicale onderstroom volgde De Groene Amsterdammer de Facebook-groep van Farmers Defence Force, de meest compromisloze vleugel van de agrarische actievoerders, en de ‘Steungroep boeren&burgers 2.0 van Jan Huzen’, die begon als een online verzamelplaats voor boerensympathisanten, maar inmiddels gedomineerd wordt door coronasceptici. Met respectievelijk ruim 58.000 en 22.000 leden zijn dit de grootste Facebook-gemeenschappen rondom de boerenprotesten. Samen met de Utrecht Data School (Universiteit Utrecht) verzamelden en analyseerden we de 7118 berichten die tussen 14 mei 2020 en 31 juli 2021 in deze groepen werden geplaatst.

We wilden weten: waar halen deze groepen hun nieuws vandaan? En welke bronnen worden het meest vertrouwd? Hoewel de twee groepen inhoudelijk van elkaar verschillen, delen ze een argwaan tegen de ‘mainstream media’. Artikelen van de nos of AD worden weinig instemmend gedeeld. Dat wantrouwen neemt bovendien toe. Berichten van andere sociale media worden daarentegen opvallend kritiekloos overgenomen, en omdat die berichten bijna allemaal afkomstig zijn van gelijkgestemde kanalen ontstaan er steeds sterkere echokamers. Het maakt dat zelfs boeren die zich laten voorstaan op hun nuchterheid vatbaar zijn voor desinformatie.

Ook analyseerden we de Telegram-groepen van Farmers Defence Force (fdf), waar vooral in de beginfase van de boerenprotesten veel activiteit plaatsvond. We keken van welke andere Telegram-groepen de fdf-leden nog meer lid waren en maakten een top-tien van groepen met de meeste overlap. Die lijst bestaat vrijwel uitsluitend uit complotkanalen, waar valse vaccinatiebewijzen te koop zijn en gewaarschuwd wordt voor pedonetwerken, of relgroepen, die vooral actief waren rond de avondklokprotesten.

Om aan de klimaat- en natuurdoelstellingen te voldoen zal er in de komende jaren een hoop moeten veranderen in de agrarische sector en hoewel de meeste boeren willen meedenken over hoe we deze transitie in goede banen kunnen leiden, is er een minderheid die de hakken stevig in het zand zet. Een groep als fdf heeft een eigen media-ecosysteem opgetuigd, waarin feiten en artikelen die de boeren welgevallig zijn instemmend worden gedeeld, terwijl de woede tegenover afwijkende geluiden groeit. Andersom is de boerenbeweging een vehikel geworden voor boze burgers die ervan overtuigd zijn dat ‘de elite’ er op uit is om Nederland naar de knoppen te helpen. Radicaal-rechtse populisten spelen daar gretig op in.

Een rookpluim kringelt boven de ronde vergadertafel in de kantine van Huzen Omheiningen. Aan de muur hangen schilderijen van paarden en in de hoek staat een showmodel van een schutting. Eigenaar Jan Huzen zit onderuitgezakt in een van de zwartleren stoelen, cowboyhoed op zijn hoofd, sigarenstomp in de hand en zijn smartphone bij de hand. Op die telefoon komen constant berichten binnen van zijn vrienden op sociale media. Nieuwsartikelen over corona, filmpjes van rellen, oproepen tot acties, hulpvragen. ‘Het houdt nooit op’, zegt Huzen.

Kort na de eerste boerenprotesten op het Malieveld, in oktober 2019, richtte hij een Facebook-groep op om de agrariërs een hart onder de riem te steken. Hij had al een aardige online volgersschare opgebouwd met zijn zoektocht naar Willeke Dost, een vijftienjarig meisje uit het Drentse dorpje Koekange dat in 1992 verdween. Huzen vertrouwde het officiële verhaal van de politie niet, dacht zeker te weten waar het lichaam begraven lag en organiseerde samen met een groep amateur-speurders graafacties. Hij kreeg er landelijke bekendheid door en ligt sindsdien in de clinch met de autoriteiten. Het lichaam werd nooit gevonden.

Het boerenlot gaat Huzen aan het hart, want als kind van een kalvermester weet hij hoe zwaar het boerenbestaan kan zijn. ‘In de tijd van mijn ouders was er al een hoop ellende in de landbouw’, zegt hij. ‘Constant kwamen er nieuwe regels en moesten ze weer investeringen doen. Eerst waren de kalverboxen 55 centimeter groot, toen moest dat zestig worden, toen zeventig, vervolgens weer groepshuisvesting. Het ging maar door. Mijn vader werkte zich kapot, maar hij hield er bijna niets aan over. De boeren die het nu nog volhouden zijn de echte die hards.’

Als het aan Huzen ligt krijgen ‘onze boeren’ een beschermde status als cultureel erfgoed. Want de Nederlandse cultuur ligt van alle kanten onder vuur, vindt hij, of het nu gaat om de ‘massa-immigratie’, het verdwijnen van Zwarte Piet, of de constante bemoeienis van Brussel. ‘Je kunt je vinger er niet precies op leggen, maar gevoelsmatig denk ik wel dat er een agenda achter zit’, zegt hij. ‘Het doel is absolute macht van Europa. Nederland gaat er compleet aan.’ Hoe meer hij zich opwindt, hoe harder hij praat en hoe zwaarder zijn dialect.

‘Wie zich bedreigd voelt selecteert alleen informatie die zijn eigen verhaal bevestigt. Dat is een heel menselijke neiging. We lullen krom wat recht is’

Op het hoogtepunt had de ‘Steungroep boeren&burgers van Jan Huzen’ 170.000 leden, totdat Facebook de groep afgelopen oktober verwijderde. Over de precieze aanleiding kan Huzen enkel speculeren; misschien vond het platform een grap over Turken of de afbeeldingen van Zwarte Piet racistisch. In zijn nieuwe ‘steungroep 2.0’ (voor de zekerheid heeft hij ook alvast een 3.0 en 4.0 aangemaakt) post hij nu vaak berichten via zijn vrouw Thea, omdat zijn eigen account regelmatig wordt opgeschort.

In de Facebook-groep van Huzen worden vooral nieuwsberichten gedeeld van ‘reguliere’ media, zo blijkt uit onze analyse. Maar dat gebeurt zelden instemmend. Van de nos-berichten wordt een kwart gedeeld met een expliciet afwijzende tekst en in zeventig procent van de gevallen gaat het gepaard met kanttekeningen. Het AD en RTL Nieuws scoren niet veel beter. Hoewel verwijzingen naar ‘alternatieve’ mediasites, waar niet zelden complottheorieën de ronde doen, aanzienlijk meer worden vertrouwd, is hun aandeel gering. Dat heeft een reden, legt Huzen uit: ‘Je mag die informatie niet delen van Facebook. Ik krijg wel honderden berichten per dag met links naar alternatieve media, Café Weltschmerz en dat soort bronnen, maar als je die deelt word je geblokkeerd.’

Noelle Aarts, hoogleraar sociaal-ecologische relaties aan de Radboud Universiteit, heeft een verklaring voor de alliantie tussen ‘vrijheidsstrijders’ zoals Huzen en protestboeren: ‘Als je het gevoel hebt dat je gepiepeld wordt, vind je makkelijker aansluiting bij mensen die dat gevoel delen, of dat nu gaat over het stikstofbeleid of de coronamaatregelen. Het hebben van een gemeenschappelijke vijand, de overheid in dit geval, werkt verbindend. Sociale media versterken dat mechanisme.’

Aarts doet al haar hele academische carrière onderzoek naar de verhouding tussen boeren, burgers en beleidsmakers. De spanningen zijn allesbehalve nieuw, zegt ze: ‘Toen ik in de jaren negentig begon met mijn promotieonderzoek klaagden boeren al over de enorme regeldruk. Telkens werden ze geconfronteerd met strengere regels over milieu en dierenwelzijn, dan moesten ze investeren in nieuwe stalvloeren of luchtwassers, maar na een paar jaar waren de regels al weer aangescherpt.’

Dat conflict is in de afgelopen jaren alleen maar heviger geworden, ziet Aarts: ‘Het voedselsysteem moet anders en daardoor voelen boeren zich bedreigd in hun bestaansrecht. Dat is een reële angst. Het aantal landbouwbedrijven is in de afgelopen twintig jaar bijna gehalveerd. Boeren voelen zich aangetast in hun identiteit. Ze hebben de indruk dat ze worden weggezet als vervuilers en dierenbeulen, terwijl ze in hun beleving al veel doen voor het milieu.’

Waar het ongenoegen vroeger vooral werd geuit op inspraakavonden en in vakbladen bieden sociale media nu een nieuwe uitlaatklep. Zowel in de steungroep van Jan Huzen als in de fdf-groep worden links naar andere sociale media (Facebook, YouTube en Twitter) het vaakst gedeeld. Die berichten worden ook het meest vertrouwd; dat is opvallend, omdat deze platformen een notoire bron van nepnieuws en desinformatie zijn. Wat verder in het oog springt is dat met name wordt verwezen naar kanalen die aansluiten bij de eigen overtuigingen (boerenactiegroepen in het geval van fdf, complotkanalen bij Jan Huzen), waardoor zich duidelijke zuilen aftekenen. ‘Sociale media zijn de ideale plek om gelijkgestemden te treffen’, zegt Aarts. ‘Wie zich bedreigd voelt selecteert alleen informatie die zijn eigen verhaal bevestigt. Dat is een heel menselijke neiging, weten we vanuit de psychologie. We lullen krom wat recht is om onze eigen standpunten te bevestigen. Daar gaan we heel ver in.’

Het is prettig en misschien zelfs een beetje verslavend om je mening bevestigd te zien, erkent Jan Huzen. Soms kijkt hij weleens bij de reacties op de websites van rtv Drenthe en dan verbaast hij zich over de ‘onwetendheid’ daar. ‘In onze groep zijn mensen wakker.’ Hij loopt naar een statafel in de hoek en komt terug met een handvol stickers die hij op tafel strooit. ‘nos = FAKENEWS’ staat erop. Hij wil niet beweren dat alles van de nos nepnieuws is, maar als het gaat over de berichtgeving over boeren en corona, dan wantrouwt hij de publieke omroep. ‘Zij krijgen geld van de overheid, dan zijn ze natuurlijk niet kritisch. Ze maken propaganda.’

Het is lastig om te bepalen wanneer iets betrouwbaar is, zegt Huzen. Hij krijgt ook veel ‘onzin’ doorgestuurd van zijn leden. ‘Mensen die beweren dat Peter R. de Vries nog leeft, of dat de dijken in Limburg zijn doorgestoken. Tja… dat geloof ik dus niet.’ Andere berichten brengen hem wel aan het twijfelen, zoals een Russisch filmpje dat zou bewijzen dat de overheid ons na een vaccinatie constant in de gaten kan houden. ‘Ik weet niet zeker of het waar is, maar volgens mij is het ook geen complete flauwekul’, zegt Huzen. ‘Het is een kwestie van gevoel. Ik probeer altijd te kijken of iets authentiek overkomt en als ik het geloofwaardig vind, zet ik het in onze groep.’

Waar zijn groep begon als steunbetuiging aan de boeren gaan de berichten de afgelopen maanden vooral over corona. Voor sommigen is het reden om zijn groep te verlaten, zegt Huzen. Hij laat een bericht zien van een boer die uit de groep is gestapt, omdat hij het ‘wappie-gehalte’ wel erg hoog vindt. Het gaat te weinig over stikstof en te veel over vaccins. Huzen zucht. Hij probeert juist uit te leggen hoe dat met elkaar samenhangt. En hij staat nog steeds pal achter de boeren, dus als er, zoals afgelopen juli, weer nieuwe protesten worden aangekondigd, plaatst hij die oproep door aan zijn 22.000 Facebook-volgers en rijdt hij zelf naar Zwolle om mee te demonstreren.

‘Kunnen jullie het zien?’ Jitty van der Werf draait haar laptop waardoor de webcam uitzicht geeft op een uitgestrekte groene weide. ‘Ze willen dit helemaal volbouwen met zonnepanelen, met een paar schaapjes ertussen en een wandelpad. Dat moet je toch niet willen.’

De melkveehouder uit het Friese Hitzum wilde in verzet komen tegen het wanbeleid van de overheid en sloot zich aan bij Farmers Defence Force: ze coördineerde acties via WhatsApp-groepen en vergaderde tot diep in de nacht met landelijke bestuursleden.

De Facebook-groep van fdf werd opgericht in mei 2019, kort nadat dierenrechtenactivisten een varkensstal hadden bezet in Boxtel. Omdat de boeren het politieoptreden te slap vonden, besloten ze zelf verdedigingstroepen op te richten. Toen een paar maanden later de eerste trekkers naar het Malieveld trokken, mobiliseerde fdf haar achterban en groeide ze gaandeweg uit tot een van de meest fanatieke fracties van de boerenbeweging.

Van der Werf hield het vorig jaar ‘om persoonlijke redenen’ voor gezien bij de actiegroep, maar ze blijft hun missie steunen. Het huidige fdf-bestuur wil De Groene niet te woord staan, vanwege eerdere ‘slechte ervaringen’, waardoor er ‘te weinig vertrouwen’ is. Van der Werf neemt wel de tijd om, op persoonlijke titel, wat vragen te beantwoorden, hoewel ze geen fan is van de boerenberichtgeving in veel kranten en journaals. ‘Ze verdraaien de boel. Neem die stikstofmetingen, die kloppen niet. De overheid wil gewoon van de boeren af, zodat ze ons land kunnen gebruiken.’

Haar nieuws haalt ze vooral van WhatsApp, waar ze allerlei berichten doorgestuurd krijgt. Op Facebook probeert ze zo goed en zo kwaad als het gaat de zin van de onzin te scheiden, zegt Van der Werf: ‘Laatst met die watersnoodramp in Limburg waren er mensen die beweerden dat de overheid dat had veroorzaakt door zelf regen te maken met drones. Kijk, dat gaat me te ver, ik blijf een nuchtere boerin.’

Ze merkt wel dat onder boeren de onvrede over het coronabeleid groeit en dat begrijpt ze heel goed: ‘Je kunt toch niet heel Nederland op slot gooien, omdat mensen anders ziek worden. Ziekte en dood horen bij het leven. Zo denken veel boeren erover: ze willen de boel weer openen.’ Of er ook een bewust plan zit achter de coronamaatregelen durft ze niet te zeggen: ‘Daar ben ik voor mezelf nog niet helemaal over uit.’

Voor fdf-voorman Mark van den Oever is het wél een uitgemaakte zaak. In zijn vlog van 5 juli, waarin hij zijn ‘strijders’ oproept om in actie te komen, zegt hij dat ‘The Great Reset in volle gang’ is. Oorspronkelijk is het een slogan van het World Economic Forum, dat de coronacrisis een uitgelezen moment vond om een gezondere en eerlijkere economie te bouwen. Voor complotdenkers was dit het bewijs dat de mondiale elite een socialistische machtsgreep beraamde. Corona, klimaatverandering en het stikstofprobleem, het zou allemaal bedacht, of op z’n minst opgeklopt zijn, om een agenda door te duwen. Slachtoffer is de gewone burger en, niet in de laatste plaats, de boer. Het kan verklaren waarom er op Telegram vooral overlap is tussen fdf-groepen en complotgroepen.

Ook in de Facebook-groep van fdf is het wantrouwen tegen de reguliere pers groot. Nieuws van het Algemeen Dagblad wordt slechts in 24 procent van de gevallen instemmend gedeeld. nos en Nu.nl completeren de top-drie van minst vertrouwde websites. Opmerkelijk is verder dat de argwaan na verloop van tijd toeneemt. De meest vertrouwde bronnen zijn websites die specifiek gericht zijn op de agrarische achterban, zoals vakbladen of blogs van boerenactiegroepen. Het aandeel ‘boerennieuws’ is sowieso groot en groeide in de afgelopen twee jaar fors. Verwees eind 2019 slechts twaalf procent van alle gedeelde links naar een agrarische informatiebron, dit voorjaar was dat meer dan de helft.

Wat als de dreiging overgaat in geweld? Als andere boeren geïntimideerd worden omdat ze kritiek hebben op Farmers Defence Force? Als politici met de dood worden bedreigd?

Jan Vullings, hoofdredacteur van het blad Boerderij en al meer dan dertig jaar werkzaam in de agrarische journalistiek, begrijpt wel waarom boeren liever naar specialistische nieuwssites grijpen: ‘Het zijn ingewikkelde onderwerpen. Wij hebben redacteuren die alle details kennen van de stikstofregelingen, maar dat kun je niet van iedere krant verwachten. Bij talkshows zie je weleens BN’ers die boeren de les lezen, alsof de inkrimping van de veestapel de oplossing voor alles is. Voor veel media kwamen de boerenprotesten misschien uit de lucht vallen, maar wij zagen dit al langer aankomen. Wij wisten wat voor zorgen er leefden.’

Maar de agrarische media vormen geen monolitisch blok. De Nieuwe Oogst is een blad dat gelieerd is aan lto Nederland, de grootste belangenbehartiger van akker- en tuinbouwers, wat verklaart waarom De Nieuwe Oogst van alle boerenmedia veruit het meest afwijzend wordt gedeeld. De harde kern van Farmers Defence Force vindt de lto te soft. De website die op de meeste instemming kan rekenen, is pigbusiness.nl, een vakblad voor de varkenshouderij waar Caroline van der Plas chef-redacteur en columnist was voordat ze Kamerlid werd namens de BoerBurgerBeweging (bbb). Pigbusiness is een titel van uitgeverij Agrio die tien verschillende vakbladen en nieuwsbrieven omvat, waaronder Veld-post.nl, Melkvee.nl en Pluimveeweb.nl. Dat deze websites het meest vertrouwd worden door fdf-leden komt wellicht doordat ze vaak een podium geven aan protesterende boeren en in hun verslaggeving de commerciële belangen van agrariërs zwaarder laten wegen dan de klimaat- of milieuproblematiek.

Een blad als Boerderij probeert iets meer distantie te houden, zegt hoofdredacteur Vullings: ‘Wij beschouwen onszelf als een vriend van de boeren, en goede vrienden vertellen elkaar de waarheid, ook als die ongemakkelijk is. Maar er bestaat de neiging, niet alleen onder boeren, om feiten die je niet bevallen af te doen als fake news. Op fora en sociale media worden linkjes geplaatst zonder context: iets wat wij schrijven krijgt dat daar net zo veel gewicht als iets wat een wappie roept.’ Vandaar dat Boerderij absoluut geen aandacht besteedt aan iemand als Jan Huzen, zegt Vullings: ‘Hij is geen boer en volgens mij wil de meerderheid van de boeren niets van hem weten.’

Oud-fdf’er Jitty van der Werf is milder: ‘Huzen is een markante man. Je mag hem of je mag hem niet. Persoonlijk kan ik wel goed met hem overweg. Hij probeert op zijn manier de boeren en burgers bij elkaar te brengen.’

Zijn verhouding met boeren is soms moeizaam, geeft Huzen toe. Met enkele aanvoerders van Farmers Defence Force kreeg hij het aan de stok. Hij haalt zijn schouders op: ‘Ze voelen zich gewoon bedreigd omdat ik zoveel volgers heb.’ Maar fdf maakte ook handig gebruik van zijn invloed, beweert Huzen. Dan kreeg hij een telefoontje van de voorzitter of hij een bericht over nieuwe acties in zijn groep wilde plaatsen, zelfs al wist hij dat het opgeklopte retoriek was. ‘Dreiging is de grootste troef.’

Maar wat als de dreiging overgaat in geweld? Wat als andere boeren geïntimideerd worden omdat ze kritiek hebben op de lijn van fdf? Als politici met de dood worden bedreigd? Of als trekkers een auto met journalist en al in de greppel kieperen? ‘Nee, nee, nee.’ Huzen schudt zijn hoofd. ‘Dat moet je niet hebben.’ Hij zegt weleens berichten te krijgen van volgers die de wapens willen oppakken en fantaseren over aanslagen op politici. ‘Dat praat ik ze uit hun hoofd’, zegt Huzen. ‘Daar heb je alleen jezelf mee, zeg ik dan, want jij zit straks twintig jaar in de cel. Ik voel me toch wel een beetje verantwoordelijk, want die mensen zijn blijkbaar mede opgehitst door de berichten in mijn groep.’

Huzen had ook regelmatig mot met Willem Groeneveld, de journalist van het Groningse stadsblog Sikkom die vorige week een molotovcocktail door zijn raam kreeg. Kort nadat het nieuws van de aanslag naar buiten kwam plaatste Huzen een bericht in zijn groep: ‘Ik had hem dit al voorspelt! (sic) Maar bij hem dring je helemaal niet door! Hij is helemaal geobsedeerd om boeren en wappies aan de schandpaal te nagelen of hardwerkende ondernemers! Ben wel 20x benaderd door mensen die hem wat wouden aandoen. Tja. Het hoort niet zo, maar de tijden veranderen.’

Jitty van der Werf schiet in de lach als we haar de passage uit het nctv-dreigingsbeeld voorleggen. ‘Ja sorry, maar dit is zo overtrokken. Boeren zijn geen agressieve mensen, maar ze beschermen zichzelf wel. Weet je wat ik eerder terrorisme vind? Die acties van dierenrechtenactivisten en Extinction Rebellion!’

Ze vindt niet dat fdf-voorman Mark van den Oever over de schreef ging toen hij de situatie van de boeren vergeleek met de holocaust. ‘Soms heb je harde taal nodig om mensen wakker te schudden.’ De doodskist met de naam van Jesse Klaver erop? ‘Dat vond ik humor. Je krijgt wel aandacht.’

Van der Werf is het vertrouwen in ‘Den Haag’ nagenoeg kwijt. Bij de achterban van Farmers Defence Force vallen bbb en Forum voor Democratie in de smaak, is haar indruk: ‘Baudet probeert de boeren bij de burgers te betrekken, dat spreekt me wel aan.’ In een online enquête die op Telegram rondging in complotgroepen en ook meermaals werd gedeeld in fdf-groepen gaf bijna driekwart van de ruim 27.000 deelnemers aan op Forum voor Democratie te zullen stemmen. Het is niet meer dan een onrepresentatief polletje onder digitale fanatici, maar uit onze analyse van de fdf-groepen op Facebook en Telegram blijkt ook dat er veelvuldig wordt verwezen naar de sociale-mediakanalen van FvD. Ook het YouTube-kanaal van uitgeverij De Blauwe Tijger is een van de populairste onder de groepsleden van fdf. In het dreigingsbeeld wijst de nctv expliciet op de banden tussen de boerenbeweging en deze ‘ultraconservatieve uitgeverij’ die fungeert als ‘doorgeefluik van anti-overheidspropaganda, nepnieuws en complottheorieën’.

‘Het is belangrijk om te onthouden dat dit groepje extreem felle boeren slechts een kleine minderheid vertegenwoordigt’, benadrukt de Nijmeegse hoogleraar Noelle Aarts. De meeste boeren stemmen nog steeds ‘gewoon’ cda, zo bleek vorig jaar uit een opiniepeiling van De Nieuwe Oogst, al was de steun aanzienlijk geslonken ten opzichte van 2017. Nog geen vijf procent van de ondervraagden was voornemens om FvD te stemmen. ‘Zelfs met veel boze boeren valt best goed te praten’, zegt Aarts, ‘zolang we dat gesprek maar op een constructieve manier aangaan. Luister eerst naar de grieven, in plaats van direct te willen overtuigen.’

De man die met een appje het lont in het kruitvat vol boerenongenoegen aanstak zit ontspannen in de tuin van zijn boerderij aan de rand van de Gelderse Vallei. Vijftien jaar geleden streek Bart Kemp hier neer om zijn droom te verwezenlijken: schapenhouder worden.

‘De rust op het platteland, het leven met de seizoenen, dat vind ik heerlijk’, zegt hij. Maar de maatschappelijke perceptie van de boer is compleet anders dan in de tijd dat zijn opa nog op het erf stond, merkte hij al snel. Hij was het zat om constant te worden weggezet als milieuvervuiler en dierenbeul en wilde naar Den Haag om te demonstreren. Wie gaat er mee? vroeg hij op 13 september 2019 in het inmiddels beruchte app-bericht. ‘Ik dacht: als ik honderd trekkers mee krijg is dat al mooi, maar mijn bericht ging viraal en het werden er duizenden.’

Bij de voorbereidingen voor die eerste actie kwam hij in aanraking met Farmers Defence Force. ‘Zij hadden een groot bereik op Facebook en konden veel boeren mobiliseren. Dat was prettig, maar we kwamen er direct achter dat we een andere aanpak hadden.’ Kort voor de eerste demonstratie op het Malieveld werd Kemp voorman van Agractie Nederland. ‘Wij willen inhoudelijke verandering en zijn gericht op oplossingen, dus schuiven we aan bij de onderhandelingen met het ministerie. Daarin verschillen we van fdf, zij kiezen voor brutalere acties. Of ik daar blij mee ben? Laat ik het zo zeggen: we hebben dat eerste gezamenlijke protest met kunst- en vliegwerk tot een goed einde gebracht en zijn daarna onze eigen weg gegaan.’

Het blokkeren van snelwegen of luchthavens kan het draagvlak ondermijnen, vreest Kemp. Stond na de eerste demonstratie in Den Haag nog 89 procent van het EenVandaag Opiniepanel achter de boeren, een paar stevige protesten later, was die steun gedaald tot 49 procent. Bij een enquête van rtv Drenthe, begin vorig jaar, gaf bijna een derde van de respondenten aan dat hun sympathie was afgenomen door de harde uitspraken van fdf. Het is een ingewikkeld spanningsveld, zegt Kemp. Want hij begrijpt heel goed waar de frustratie vandaan komt. Bij de afgelopen actiedag, op 7 juli, organiseerde Agractie de demonstratie in Den Haag en kwam de fdf-aanhang bijeen in Zwolle.

In tegenstelling tot veel collega’s is Kemp geen fan van Facebook: ‘Iedereen zit daar in een eigen kokertje.’ Toch klopt hij in de aanloop naar een demonstratie aan bij Jan Huzen om de aankondiging in zijn Facebook-groep te plaatsen, al weet hij ook wel dat Huzen ‘een man is die een beetje in zijn eigen wereldje leeft’. Zijn visie deelt Kemp niet, maar ‘je wil natuurlijk zo veel mogelijk mensen optrommelen’. Hij pauzeert even. ‘Tegelijk is het de vraag of je met die groep veel verder komt, het lijkt vooral een mengelmoes van allerlei types die overal tegen zijn.’


Voor dit artikel werkten we samen met Joris Veerbeek, onderzoeker bij de Utrecht Data School (Universiteit Utrecht). Hieronder vindt u een uitgebreide onderzoeksverantwoording.