Kijken

Ed Ruscha werkt in de vluchtige beeldwereld van Los Angeles. Hij legt de boodschappen tussen de andere boodschappen vast.

Medium 0947

Snapshots

Wij zaten wat te drinken op een terras, aan de straat, in Los Angeles. Eind jaren zeventig was het. Ik was er voor het eerst en ik was onder de indruk van de verwarrende stad. De avenue was kaarsrecht en breed en eindeloos lang. Het begon te schemeren. Ergens aan het eind zag ik ineens rode en blauwe laserstralen de lucht in schieten als een fontein van hard gekleurd licht – in mijn ogen toch een klein spektakel. Daar moet toch iets belangrijks aan de hand zijn, zei ik. Een van mijn metgezellen, de kunstenaar John Baldessari, glimlachte meewarig. Vermoedelijk, zei hij, de opening van een nieuw benzinestation of zoiets.

Op dat moment begon ik te begrijpen dat in Los Angeles (en Californië) alles overdreven is. Ook is de stad wel oppervlakkig genoemd – in de zin dat zij zonder historische diepte is. Maar met dat soort observaties moet je, zeker als Europeaan, voorzichtig zijn. Ik heb er ook met Dennis Hopper rondgereden. Het kan best zo zijn, zei die, dat hier in het westen waar alles nieuw is, niet zoveel te zien is. Dat klopt als je plekken zoekt zoals je die hebt in middeleeuwse stadjes in Italië. Hier zijn echter andere dingen te zien (als je ze wilt zien) en dat zal alleen maar toenemen. Omdat we in een vrijwel geruisloze auto reden, over brede wegen, merkte je dat ook je waarneming subtiel veranderde. Wat je ziet, zie je in het voorbijgaan. Het is niet een stad waar je wandelt om rond te kijken. Een typisch woord eigenlijk: rondkijken. Wat slenteren, betekent dat, en je omdraaien om ook opzij en nog eens achterom te kijken. In de auto kom je naderbij (er wordt niet hard gereden). Wat je dan ziet, glijdt daarna voorbij.

Ruscha’s werken hebben een karakter van laconieke tijdelijkheid die mij buitengewoon bevalt

Ed Ruscha, de kunstenaar, heeft opgemerkt dat voor hem Los Angeles een aaneenschakeling is van storefront planes met vrijwel niets achter die façades. Straten, noemt Ruscha ze ook, als lange linten. Alles dus oppervlakkige beelden die vluchtig maar niet erg snel aan je voorbijkomen. Wat je ziet zijn beeldende reclames, namen van producten, allerlei logo’s, scherp getekend en scherp van kleur, je wordt ermee gebombardeerd. Omdat die boodschappen brutaal om aandacht vragen in een wirwar van andere boodschappen zijn ze doorgaans groot, fel in kleur en overzichtelijk in vorm, om juist niet verwarrend te werken. Tegelijkertijd is deze typische beeldwereld van Los Angeles maar weinig stabiel. In de figuratie ervan voel je dat het gaat om iets tijdelijks en voorlopigs, dat er het volgende seizoen weer anders zal uitzien – wat ooit op muren en grote borden geschilderd was is vervangen door beweeglijk lichtreclames en trillende computerbeelden. In de jaren twintig hield de schilder Marsden Hartley, toen hij in Californië verzeild raakte, het daar maar kort uit. Hij prefereerde een robuuste stugheid in zijn schilderijen, maar in Californië, merkte hij op, is er eigenlijk geen stevig landschap, er is alleen maar scenery.

In die vluchtige beeldwereld werkt Ed Ruscha, die daarin toch van alles gevonden heeft wat karakteristiek is en bijzonder. Dat heeft hij vastgelegd in foto’s, zodat ze een stabiele vorm en een stabiel motief konden worden. Snapshots van details. Die werden een deel van zijn heel bijzondere werk. Maar ook staan er op de façades van gebouwen en op reclameborden alom allerlei teksten te lezen. Een ander deel van Ruscha’s werk concentreert zich op woorden, andere details en scherpe observaties. In de twee schilderijen die hier zijn afgebeeld zijn de teksten wat dromerig, vind ik, in toon en karakter. Sand in the Vaseline is geschilderd in eigeel op muisgrijze zijde (met een tint van roze). De letters in Pure Ecstasy zijn ingedikte thee op moiré-zijde. Dat zijn eigenlijk efemere materialen. Voor de letters is gebruik gemaakt van gewone sjablonen. Niets geen bijzondere typografie. Daarom hebben de twee werken zelf ook een karakter van laconieke tijdelijkheid die mij buitengewoon bevalt. Wat de woorden, die helder zijn, betekenen kan iedereen voor zichzelf uitmaken. Er zit geen enkele conceptuele dwang in de tekst – de mededeling is cool en nonchalant. En meer nog: ook de kleur in deze schilderijen (licht van toon, pasteltinten) voelt relaxed aan. De kleur dwingt niet. In de hele stad zijn de kleuren van de gebouwde omgeving trouwens zo bijzonder. In die ongedwongen context (ook nog met de unieke droomfabriek Hollywood naast de deur) moet kunst groeien die zich niet omzichtig aan regels wil binden. In ieder geval: zulke kunst als die van Ruscha ontstond daar, in die vrijmoedige atmosfeer, en nergens anders.


PS. Ter introductie: Richard D. Marshall, Ed Ruscha, Phaidon Press London, 2003

Beeld: (1) Ed Ruscha, Sand in the Vaseline, 1974. Eigeel op zijde, 91x102 cm. (2) Pure Ecstacy, 1974. THee, moiré-zijde, 91x102 cm (beide foto’s van Abbenmuseum Eindhoven).