Kunst

Kijken en je mond houden

KUNST Huis Bergh

Het langs een dromerige, lommerrijke stadswal gelegen Huis Bergh in ’s-Heerenberg is een van de meest ‘romantische’ kastelen van Nederland. De typisch ‘middeleeuwse’ uitstraling van dit slot is in hoge mate nep, aangezien de textielbaron Jan van Heek het in 1939 uitgebrande complex liet restaureren in een stijl waarvan men toen aannam dat die authentiek middeleeuws was. Wel ‘echt’ is de fraaie collectie schilderijen uit de late Middeleeuwen en vroege Renaissance, die dezelfde Van Heek tijdens het interbellum bijeenbracht. Met deze voor Nederland unieke collectie worden de laatste jaren opmerkelijke tentoonstellingen gemaakt. Op aandringen van Henk van Os, die sinds vijf jaar als adviseur aan Huis Bergh verbonden is, wordt telkens één aspect van de verzameling uitgebreid bestudeerd en door middel van een expositie belicht.

Kwamen vorig jaar, in het kielzog van Dan Brown, 35.000 bezoekers naar de voorstellingen van Maria Magdalena, dit jaar staan de achterkanten van de schilderijen centraal. Dat klinkt heel prozaïsch, zelfs saai, maar dat is schijn. De achterkant van een schilderij vertelt veel over de herkomst en geschiedenis van een schilderij, en bovendien levert het bestuderen ervan tal van verrassingen op.

Zo bevat de collectie twee fraaie paneeltjes uit Zuid-Tirol, geschilderd rond 1410, twee van de vroegste gedetailleerde afbeeldingen van dieren en het landschap. Zestig jaar hing dit werk tegen de wand van Huis Bergh, een logische plek voor een schilderij. De paneeltjes (zoals bijna alle middeleeuwse schilderijen) zijn afkomstig uit een altaarstuk; op de achterzijde bleken twee heiligen te zijn geportretteerd.

Een ander topstuk uit de collectie is het schilderij van een Franse kanunnik van rond 1460. Dat ook dit portret uit een altaarstuk is gezaagd, is duidelijk omdat achter de knielende geestelijke een hoofdloze heilige is te zien. Ook de achterkant van dit paneel was beschilderd, met een voorstelling van de Heilige Antonius die aalmoezen uitdeelt aan pelgrims. Omdat Van Heek vooral was geïnteresseerd in portretten werd het paneel ook nog eens overlangs doorgezaagd. Hierdoor kon Van Heek de kanunnik kopen en ging de Antonius naar een Engelse kunsthandelaar. Dat schilderij hangt tegenwoordig in New Orleans, maar is voor deze tentoonstelling uitgeleend aan Huis Bergh.

Het aardige van de exposities in ’s-Heerenberg is niet alleen dat het thema volledig is geïntegreerd in de vaste opstelling, maar ook dat de niet kunsthistorisch geschoolde bezoeker er veel van opsteekt. Zo wordt er in dit geval uitgebreide uitleg gegeven over de technieken waarmee de ouderdom van paneelschilderingen vastgesteld kan worden.

Op mijn opmerking tegen de tijdelijke kasteelheer Van Os dat de echt grote namen toch ontbraken in deze collectie nam hij me zonder iets te zeggen mee en zette me voor een klein paneeltje met een engel. ‘Alsjeblieft, een van de ontbrekende bovenste panelen van de Maestà van Duccio, het grote altaar in de dom van Siena!’ Goed kijken en je mond houden, zo moet dat in Huis Bergh.

Het mysterie achter het schilderij_, kasteel Huis Bergh, ’s-Heerenberg, t/m 1 november_