James Lee Burke

Killer met een schuldcomplex

De Amerikaanse thrillerauteur James Lee Burke schreef een serie romans over Dave «Streak» Robicheaux, een hardboiled politiedetective die wordt gekweld door een immens schuldcomplex.

Dave Robicheaux is een vijftiger met zwembandjes om zijn middel, die hij probeert te bestrijden met joggen en gewichtheffen. Hij slaapt meestal slecht, soms maar een paar uur per nacht. Hij was luitenant in Vietnam, waar hij niet over kan praten maar waar hij in zijn dromen regelmatig naar terugkeert. Een van zijn obsessies is het bloedbad in My Lai, dat hij ziet als het absolute dieptepunt in de hedendaagse Amerikaanse geschiedenis. Hij is een veramerikaniseerde Cajun, een afstammeling van Franse voorouders, wiens vader alleen gebroken Engels sprak. Met oudere Cajuns en zwarten uit de streek spreekt Dave nog altijd het Franse dialect van zijn voorouders. Hij heeft Engels gestudeerd, kent z'n Shakespeare en leest romans. Hij is katholiek, gaat regelmatig biechten en naar de mis. Zijn leven is getekend door geweld. Hij werkte twaalf jaar bij de politie in New Orleans, waar hij begon als agent en eindigde als «lieutenant». De laatste jaren is hij rechercheur in Iberia, de stad waar hij opgroeide. Gewoonlijk houdt hij zich bezig met kleine zaken, maar hij raakt regelmatig betrokken bij affaires die onverwacht een grote omvang aannemen en vaak eindigen met veel geweld. Zijn vader, een beruchte dronkaard die over een legendarische lichaamskracht beschik te en omkwam bij de explosie van een olieplatform op zee, bezoekt hem regelmatig in zijn dromen om hem te waarschuwen voor gevaren die hij over het hoofd ziet, of om hem te adviseren bij moeilijke situaties.

Ook zijn tweede vrouw, Annie, die in haar slaap is vermoord door gangsters die het op hem hadden gemunt, komt ’s nachts weleens langs om met hem te «praten». Zelf overleefde hij die aanslag omdat hij toen even was opgestaan omdat hij niet kon slapen.

Vuurwapens zijn onmisbare gereedschappen in het gevaarlijke bestaan van Robicheaux. Hij kent de kick van het doden, maar schaamt zich ervoor en wacht zo lang mogelijk met schieten. Maar als het moet, schiet hij raak. Hij beschikt over een Russisch pistool dat hij uit Vietnam heeft meegebracht en dat zo krachtig is dat een getroffene weinig kans heeft om te overleven. Hij gebruikt het dan ook alleen in uiterste nood en in confrontaties met zeer gevaarlijke tegenstanders. Door zijn werk beschikt hij ook over een .38 Police Special, en in bepaalde omstandigheden maakt hij gebruik van een jachtgeweer, een geschenk van zijn vader, waarvan hij de loop heeft afgezaagd. Uiteraard wordt hij zelf ook geraakt. Zijn lichaam is bezaaid met littekens van schotwonden, glas- en staalsplinters en klappen met allerlei slagwapens.

Robicheaux woont in een rivierengebied in Louisiana, in het houten huis waar hij werd geboren, en dat al vele generaties in het bezit is van zijn familie. Ooit was het een plantage, later verschrompelde het familiebezit tot een boerderij; nu verhuurt hij er, naast zijn baan bij de politie, boten, vistuig en aas aan sportvissers en verkoopt hij bier, limonade en eenvoudige maaltijden, waarbij hij wordt geholpen door een oude neger wiens familie al voor zijn grootouders werkte. Hij houdt van het buitenleven.

De Amerikaanse auteur James Lee Burke schreef een serie thrillers over de politiedetective Dave Robicheaux, door zijn vrouwen en vrienden «Streak» genoemd, vanwege de witte streep in zijn zwarte haar, ontstaan door vitaminegebrek in zijn jeugd. Robicheaux is «a good cop», en wordt gerespecteerd door zijn meerderen om zijn toewijding en zijn professionele instelling, wat niet wegneemt dat hij voortdurend in situaties terechtkomt waarin hij opereert langs de grenzen van de wet en soms wordt gedwongen deze te overschrijden om te overleven, of om het tuig, waarmee hij in conflict is geraakt, de baas te worden.

Robicheaux is in veel opzichten Burkes alter ego. Ze hebben dezelfde woonplaats, zijn beiden katholiek en doen allebei aan gewichtheffen, joggen, jagen en vissen. Alcohol speelt in beider leven een grote rol, ze zijn allebei geheelonthouder geworden en bezoeken bijeenkomsten van de Alcoholics Anonymous. Ze houden van dezelfde muziek: zydeco, jazz, rhythm ‘n’ blues. Ze hebben zelfs allebei een dochter genaamd Alafair. Burke zei zelf over Robicheaux: «Hij vertegenwoordigt alles wat ik in mensen bewonder. Hij is aardig, moedig en intelligent, in veel opzichten is hij een moralist in een immorele wereld.»

Het duurde lang voor James Lee Burke doorbrak. Hij debuteerde in de jaren zestig met een sombere roman in de Western-traditie. Het boek werd goed besproken in de New York Times, maar was een «male novel» in een tijd waarin de «female novel» in de mode kwam. Voor latere boeken kon hij geen uitgever vinden. Om voor zijn Chinese vrouw en vier kinderen te kunnen zorgen, had hij de meest uiteenlopende banen; zo was hij onder mee sociaal werker in Los Angeles, landopzichter in Colorado, ambtenaar in Louisiana, arbeider in de olie-industrie, journalist, brandweerman, vrachtwagenchauffeur en leraar. Hij woonde op vele plaatsen, in motels, trailers, een garage. In de jaren tachtig schreef Burke op aanraden van de bevriende cultschrijver Charles Wille ford een thriller, en daarin vond hij zijn vorm en zijn stijl. Het boek, The Neon Rain, werd onmiddellijk uitgegeven.

Burke is een realistisch schrijver die het leven als voorbeeld neemt. Zijn boeken hebben geen uitgekiende plots, maar de handeling ontvouwt zich onvoorspelbaar, kan allerlei kanten op gaan en plotseling afgelopen zijn. Op de eerste plaats concentreert Burke zich op de personages en de situaties, en zijn karakters groeien in ijzersterke dialogen uit tot mensen van vlees en bloed. Humor ontbreekt in zijn werk, hij houdt niet van gekunstelde effecten. Zijn boeken gaan over misdadigers en over misdaad, maar in de eerste plaats over het gevecht dat Dave Robicheaux met zichzelf voert.

Robicheaux is een gecompliceerd mens. Hij houdt niet van de wereld zoals die in elkaar zit. Hij is een romanticus met een nostalgische hang naar het verleden, dat hij associeert met ridderlijkheid en morele waarden, en een conservatief die de normvervaging in de hedendaagse samenleving veroordeelt en bestrijdt. Maar hij is geen reactionair, hij kiest altijd de kant van de slachtoffers. Professionele gangsters en de maffia ziet hij als verlengstukken van het vrijemarktmechanisme. Zijn woede en minachting gelden allereerst de profiteurs van het ontketende kapitalisme, de rijkaards en de corrupte politici die hun macht misbruiken.

Tegenover de verworden maatschappij stelt Burke de natuur, die wel gevaarlijk is maar onschuldig, want onwetend. Hij is een meester in het beschrijven van landschappen en weers omstandigheden. Het lijden van zijn personages en de gruwelijkheden in de handeling contrasteert hij met beschrijvingen van bloemen, bomen, bergen, vogels, vissen.

Burke is een maatschappijcriticus met een pikzwarte visie. De mens is het product van zijn maatschappelijke omstandigheden. Om zich uit zijn conditionering los te maken heeft hij twee mogelijkheden: hij kan altruïst of uitbuiter worden, de zwakken ondersteunen of domineren. Als handhaver van de wet, die voor allen gelijk zou moeten zijn, helpt Robicheaux de zwakken, maar is hij onderworpen aan de sterken die de wet misbruiken. Hij personifieert de gespletenheid van de Amerikaanse samenleving: hij is de ridder die het onrecht bevecht, maar ook de vrijbuiter die geweld gebruikt om zijn doel te bereiken. Dat maakt hem tot een killer met een schuldcomplex. De innerlijke spanningen die hem kwellen, zijn het gevolg van onverwerkte schuldgevoelens. De seksualiteit is voor hem een belangrijke uitlaatklep, maar zijn relaties staan altijd onder spanning omdat hij zijn vrouwen niet wil blootstellen aan het extreme geweld in zijn bestaan. Typerend is dat er, als het tot erotiek komt, nauwelijks sprake is van enig voorspel. Vaak komt hij voortijdig klaar, wat hem vergeven wordt, want de vrouwen begrijpen wat de oorzaak is.

In zijn Robicheaux-romans ontwerpt Burke een compleet menselijk bestaan. De man heeft niet alleen een verleden, dat voortdurend in zijn nachtmerries terugkeert, maar ook een toekomst: hij wordt ouder. Zijn beste vriend, zijn vroegere partner in New Orleans, met wie hij nog vaak samenwerkt, zakt steeds verder weg in alcoholisme en buitenissig geweld. Deze Cletus komt echter wel altijd voor zijn buddy op en in de meest netelige situaties is hij de enige op wie Streak kan rekenen. Hoewel Robicheaux al jaren niet meer heeft gedronken, vertoont hij alle verschijnselen van verborgen alcoholisme. Hij lijdt ook onder zijn afkomst: zijn moeder liet haar gezin in de steek, werkte in kroegen en bordelen en werd uiteindelijk vermoord. Zelf zet hij alles op alles om zijn gezin een stabiel familieleven te geven, maar steeds weer wordt hij bij gewelddadige zaken betrokken die oude wonden openrijten en nieuwe veroorzaken, waar het gezinsleven dan weer onder te lijden heeft.

Robicheaux heeft een geadopteerde dochter van indiaanse afkomst, afkomstig uit Nicaragua, die hij als peutertje uit het wrak van een neergestort vliegtuig heeft gered. Ze was als kleuter het doelwit van een wraakactie en werd als oudere tiener verliefd op een huurmoordenaar die hem moest doden. Zijn eerste vrouw heeft hem verlaten in zijn alcoholistische periode (vóór de serie begint), de tweede wordt doodgeschoten en de derde is een jeugdliefde die hij uit het oog verloor toen hij aan de drank raakte. Hij ontmoette haar opnieuw toen hij tijdelijk undercover werkte voor de Drug Enforcement Administration in New Orleans. Ze was toen de weduwe van een maffialeider en bezat een bedrijf dat gokmachines verhuurde. Hij haalde haar uit dat milieu en zij op haar beurt zette hem weer op zijn voeten.

Burke schetst een fascinerend beeld van het leven in Louisiana, van de interraciale relaties en de sociale spanningen onder de verschillende bevolkingsgroepen, van de plaats van de natuur in het leven van de mensen, en van het geweld in de samenleving dat tot de dagelijkse realiteit behoort.

Uitgeverij Bzztôh gaf een aantal titels van Burke uit, maar is daar zes jaar geleden mee gestopt. Ik vermoed dat zijn proza niet gemakkelijk te vertalen is. In elk geval zal het moeilijk zijn om de muzikaliteit en de spanning van zijn zinnen in het Nederlands weer te geven, wat een reden geweest kan zijn dat deze schrijver hier niet is doorgebroken. Hij heeft inmiddels achttien boeken gepubliceerd; er zijn enkele nieuwe titels verkrijgbaar, maar Burke is typisch een schrijver om te zoeken op boekenmarkten en in goed gesorteerde antiquariaten.

Naast de Robicheaux-romans heeft Burke ook andere thrillers geschreven. Misschien omdat Robicheaux langzaam te oud wordt, werkt Burke de laatste jaren aan een nieuwe serie, die zich afspeelt in een kleine stad in Texas, rondom Billy Bob Holland, een advocaat. Ook hier speelt geweld een grote rol, maar de toon is anders. Een advocaat pakt de zaken nu eenmaal anders aan dan een gewapende politieman. Heartwood is een briljant geschreven boek met prachtige natuurbeschrijvingen, waarin verschillende van Burkes thema’s terugkeren: een teruggevonden jeugdliefde, een miljonair met een onverzadigbare honger naar geld en land. Burke schetst in Heart wood ook een onthutsend beeld van het leven van Texaanse jongeren uit vermogende kringen, die over veel geld, auto’s, vrije tijd, drank en drugs beschikken. En wapens natuurlijk. Wie president Bush beter wil begrijpen, moet dit boek lezen.

De boeken van James Lee Burke zijn door verschillende Amerikaanse uitgeverijen gepubliceerd. Zijn meest recente roman verscheen bij Random House.